E-book The Ethical Consistency of Animal Equality

As a result of my PhD research in moral philosophy, here you can find my e-book The ethical consistency of animal equality. It demonstrates that an ethical theory of animal equality is coherent.

The moral hand, a complete and coherent ethic (short version)

The moral hand is a metaphor of five basic ethical principles, one for each finger, summarizing a complete, coherent ethic. (For a longer article, see The five fingers of ethics)

-The thumb: the principle of universalism. You must (may) follow the rule that everyone who is capable must (may) follow in all morally similar situations towards all morally equal individuals. Prejudicial discrimination is immoral. We should give the good example, even if others don’t. Just like we have to place the thumb against the other fingers in order to grasp an object, we have to apply the principle of universalism to the other four basic principles.

-The forefinger: justice and the value of lifetime well-being. Increase the well-being (over a complete life) of all sentient beings alive in the present and the future, whereby improvements of the worst-off positions (the worst sufferers, the beings who have the worst lives) have a strong priority. Lifetime well-being is the value you would ascribe when you would live the complete life of a sentient being, and is a function of all positive (and negative) feelings that are the result of (dis)satisfaction of preferences: of of everything (not) wanted by the being.

-The middle finger: the mere means principle and the basic right to bodily autonomy. Never use the body of a sentient being as merely a means to someone else’s ends, because that violates the right to bodily autonomy. The two words “mere means” refer to two conditions, respectively: 1) if in order to reach an end (e.g. saving someone) you force a sentient being to do or undergo something that the being does not want, and 2) if the body of that sentient being is necessary as a means for that end, then you are not allowed to treat that being in that way. A sentient being is a being who has developed the capacity to want something by having positive and negative feelings, and who has not yet permanently lost this capacity. The middle finger is a bit longer than the forefinger, and so the basic right is a bit stronger than the lifetime well-being (e.g. the right to live). The basic right can only be violated when the forefinger principle of well-being is seriously threatened.

-The ring finger: naturalness and the value of biodiversity. If a behavior violates the forefinger or middle finger principles, the behavior is still allowed (but not obligatory) only if that behavior is both natural (a direct consequence of spontaneous evolution), normal (frequent) and necessary (important for the survival of sentient beings). As a consequence predators are allowed to hunt. Just as lifetime well-being is the value of a sentient being, biodiversity is the value of an ecosystem and is a function of the variation of life forms and processes that are a direct consequence of natural evolution. The valuable biodiversity would drastically decrease if a behavior that is natural, normal and necessary would be universally prohibited (universally, because you have to put the thumb against the ring finger).

-The little finger: tolerated partiality and the value of personal relationships. Just as the little finger can deviate a little bit from the other fingers, a small level of partiality is allowed. When helping others, you are allowed to be a bit partial in favor of your loved ones, as long as you are prepared to tolerate similar levels of partiality of everyone else (everyone, because you have to put the thumb against the little finger).

-The palm: universal love and solidarity. Do not hate or despise anyone. Love all living beings with respect and compassion. The palm holds the moral fingers together.

The forefinger, middle finger, ring finger and little finger correspond with resp. a welfare ethic, a rights ethic, an environmental ethic and an ethic of care.

These five fingers produce five principles of equality.

-The thumb: the formal principle of impartiality and antidiscrimination. We should treat all equals equally in all equal situations. We should not look at arbitrary characteristics linked to individuals. This is a formal principle, because it does not say how we should treat someone. The other four principles are material principles of equality. They have specific content and are generated when the thumb is applied to the four fingers.

-The forefinger: prioritarian equality of lifetime well-being (the principle of priority for the worst-off). As a result of this priority, we have an egalitarian principle: if total lifetime well-being is constant between different situations, then the situation which has the most equal distribution of well-being is the best.

-The middle finger: basic right equality. All sentient beings (with equal levels of morally relevant mental capacities) get an equal claim to the basic right not to be used as merely a means to someone else’s ends.

-The ring finger: naturalistic behavioral fairness. All natural beings (who contribute equally to biodiversity) have an equal right to a behavior that is both natural, normal and necessary (i.e. a behavior that contributes to biodiversity). Natural beings are beings evolved by evolution. E.g. if a prey is allowed to eat in order to survive, a predator is allowed to do so as well (even if it means eating the prey).

-The little finger: tolerated choice equality. Everyone is allowed to be partial to an equal degree that we can tolerate. If you choose to help individual X instead of individual Y, and if you tolerate that someone else would choose to help Y instead of X, then X and Y have a tolerated choice equality (even if X is emotionally more important for you than Y).

The five moral fingers can be applied to the production and consumption of animal products (meat, fish, eggs, dairy, leather, fur,…):

-The forefinger: compared to humans, livestock animals are in the worst-off position due to suffering and early death. The loss of lifetime well-being of the livestock animals is worse than the loss of well-being that humans would experience when they are no longer allowed to consume animal products. Livestock and fisheries violate the forefinger principle of well-being.

-The middle finger: the consumption of animal products almost always involves the use of animals as merely means, hence violating the mere means principle of the middle finger.

-The ring finger: animal products are not necessary for humans, because well-planned vegan diets are not unhealthy (according to the Academy of Nutrition & Dietetics). Biodiversity will not decrease when we would stop consuming animal products (on the contrary, according to UN FAO the livestock sector is likely the most important cause of biodiversity loss). Hence, the value of biodiversity cannot be invoked to justify the consumption of animal products.

-The little finger: we would never tolerate the degree of partiality that is required to justify livestock farming and fishing. Hence, tolerated partiality cannot be invoked to justify the consumption of animal products.

It follows that veganism is ethically consistent, and the production and consumption of animal products are ethically inconsistent.

-The thumb: give the good example, even when other people continue consuming animal products. From this principle, it follows that veganism is a moral duty.

De ethiek van dierproeven in drie stappen: wetenschap, welzijn en rechten

In deze tekst beargumenteer ik dat dierproeven onethisch zijn. Het argument is opgebouwd uit drie stappen.

Stap 1) Dierproeven zijn wetenschappelijk onbetrouwbaar: te weinig voorspelbaarheid voor mensen

Laten we om te beginnen eens veronderstellen dat niet-menselijke dieren niet konden voelen, zodat we geen rekening moeten houden met dierenwelzijn en dierenrechten. Zouden we dan beter wel of niet dieren gebruiken in experimenten? Als het antwoord nee is, dan wil dat zeggen dat dieren in werkelijkheid voor niets lijden bij dierproeven.

Het eerste centrale probleem is dat er bij dierproeven te veel vals positieve en vals negatieve testresultaten zijn, waardoor een dierproef te weinig voorspelbaar is voor mensen. Een vals positief testresultaat is een experiment dat een (goed of slecht) effect vertoont bij dieren maar niet bij mensen. Men kan voor zowat elk medicijn (dat geschikt is voor mensen) wel een diersoort vinden waar het ernstige schadelijke effecten veroorzaakt. Voorbeelden zijn aspirine, morfine,… Hetzelfde geldt voor giftige stoffen. Zelfs een alledaags voedingsproduct zoals chocolade is dodelijk voor honden. Dus als men chocolade had getest op honden, was het afgekeurd voor menselijke consumptie. Heel veel stoffen zijn kankerverwekkend bij muizen, terwijl ze geen kanker veroorzaken bij mensen. De ‘positief voorspellende waarde’ ligt bij dierproeven vaak rond de 50% of lager: als iets schadelijk is volgens een dierproef, heeft het 50% kans om ook zo schadelijk te zijn voor een mens. Men kan evengoed schadelijkheid voorspellen door een muntstuk op te gooien.

Een teveel aan vals positieve testresultaten bij dierproeven houdt te veel de ontwikkeling tegen van nuttige stoffen en goede medicijnen (bv. digoxin, succinylcholine en vele andere) die niet schadelijk zijn voor mensen maar wel schadelijk effecten vertonen bij sommige diersoorten.

Als dierproeven er al in slagen om weinig vals positieve resultaten te genereren, wordt hun voorspelbaarheid vaak teniet gedaan door het optreden van veel vals negatieve resultaten. Deze tests vertonen geen effect bij de dierproef, maar wel een goed of slecht effect bij mensen. Men kan voor zowat elk medicijn dat goed werkt bij mensen en elke stof die schadelijk is bij mensen wel een diersoort vinden waar het medicijn of de stof geen werking heeft. Ook hier is de ‘negatief voorspellende waarde’ vaak niet beter dan een kans met een muntstuk. Een gevaar van vals negatieve tests is dat schadelijke medicijnen en stoffen op de markt komen die veilig bleken te zijn voor bepaalde diersoorten. Thalidomide (Softenon), Vioxx, cyclosporin en TGN1412 zijn een paar van de vele medicijnen die op de markt kwamen en schadelijke tot zelfs dodelijke nevenwerkingen hebben bij mensen, ook al werden ze veilig geacht na dierproeven. Er zijn ook vele voorbeelden te geven van stoffen die giftig zijn voor mensen maar goedgekeurd werden nadat ze veilig bleken voor bepaalde diersoorten. Dat kan leiden tot vele menselijke doden. Zo heeft de tabaksindustrie jarenlang belangrijke politieke maatregelen kunnen tegenhouden door te verwijzen naar experimenten die aantoonden dat muizen geen longkanker krijgen van sigarettenrook. De schadelijkheid van sigaretten kwam nochtans eerder aan het licht na epidemiologisch onderzoek (dat trouwens geen gebruik maakt van dierproeven).

Een vals negatief resultaat kan ook de ontwikkeling van goede medicijnen vertragen. Zo werd de ontwikkeling van het eerste antibioticum, penicilline, jarenlang vertraagd nadat Alexander Fleming vaststelde dat het geen werking had bij konijnen. Uiteindelijk heeft hij het uit wanhoop toch toegepast bij mensen, waar het wel goed bleek te werken. Als hij het eerst had getest op honden, was penicilline waarschijnlijk sneller in gebruik genomen, want voor honden is er wel een goed resultaat. Gelukkig maar dat hij het niet eerst had getest op ratten, cavia’s of hamsters, want voor deze diersoorten is penicilline schadelijk en zelfs dodelijk. Dus wat voorspellen dierproeven nu voor medicijnen?

Het tweede centrale probleem bij dierproeven is dat er geen diersoort (of verzameling van diersoorten) is die een betrouwbaar model vormt voor mensen. Er zijn honderden diersoorten, en die soorten reageren verschillend op giftige stoffen en medicijnen. Zo is penicilline goed, neutraal en schadelijk bij respectievelijk honden, konijnen en cavia’s. De voorspelbaarheid van dierproeven is te vergelijken met de voorspelbaarheid van de lotto: er is meestal wel iemand die het geluksnummer heeft getrokken. Maar dat wil niet zeggen dat men naar de verzameling van lottospelers kan kijken om het geluksnummer te voorspellen, want naar welke speler moeten we luisteren als de spelers verschillende nummers voorspellen? Achteraf aangeven dat er een winnaar is onder de lottospelers, bewijst niets.

Een derde centrale probleem bij het onderzoek naar menselijke ziektes is dat het vaak niet eenvoudig is om gezonde dieren op eenzelfde manier ziek te maken. Het is moeilijk tot onmogelijk om ziektes zoals MS of Parkinson te veroorzaken bij dieren. Wat men vaak doet is de dieren schaden zodat ze gelijkaardige symptomen vertonen (bv. bibberen), maar zo gaat men waarschijnlijk geen medicijn vinden tegen de menselijke ziekte.

Bij het aantonen van de onwetenschappelijkheid van dierproeven is het niet voldoende om zoals hierboven enkele anekdotische voorbeelden te geven van valse testresultaten. Als bv. je grootvader zijn hele leven heeft gerookt en toch 100 jaar is geworden, is dat geen wetenschappelijk bewijs dat roken onschadelijk is. Wetenschap kijkt verder dan louter anekdotes. De mate van onvoorspelbaarheid van dierproeven, en in het bijzonder de hoeveelheid vals positieve en vals negatieve testresultaten, moet bepaald worden door wetenschappelijk onderzoek dat niet gebaseerd is op louter anekdotes. Het meest betrouwbare zijn de systematische reviews: systematische overzichtsstudies en meta-analyses (analyses van verzamelingen van studies), nagelezen door onafhankelijke experts (blind peer review), gepubliceerd in toonaangevende vaktijdschriften. Zeker als het onderzoek gebeurt door personen die veel kennis hebben van wetenschapsfilosofie, die zich verzetten tegen pseudowetenschap en die wetenschappelijke onderzoeksprincipes (sceptisch, evidence-based, antiautoritair, niet-anekdotisch onderzoek) hoog in het vaandel dragen. De volgende lijst van studies en boeken geven aan dat dierproeven te onbetrouwbaar zijn (bv. vaak een ‘positief voorspellende waarden’ hebben van 50% of lager).

Studies en systematische reviews.

Anisimov V.N., Ukraintseva S.V., Yashin A.I. (2005). Cancer in rodents: does it tell us about cancer in humans? Nat Rev Cancer 5:807-819.

Hackam D. G., and D. A. Redelmeier. (2006). Translation of Research Evidence from Animals to Humans. JAMA 296: 1731-1732.

Knight A., Bailey J., Balcombe J. (2006) Animal carcinogenicity studies: 1. Poor human predictivity. Altern Lab Anim 34:19-27.

Knight, A. (2007). Systematic reviews of animal experiments demonstrate poor human clinical and toxicological utility. ATLA 35:641-659.

Knight, A. (2008). Systematic reviews of animal experiments demonstrate poor contributions toward human healthcare. Rev. Recent Clin. Trials 3:89-96.

Mestas, J and Hughes, CCW, (2004). Of mice and not men: differences between mouse and human immunology. The Journal of Immunology, 172: 5.

Perel P, Roberts I, Sena E, Wheble P, Briscoe C, Sandercock P, Macleod M, Mignini LE, Jayaram P & Khan KS (2007). Comparison of treatment effects between animal experiments and clinical trials: systematic review. British Medical Journal 334:197-203.

Pound P., Ebrahim S., Sandercock P., Bracken M.B., Roberts I. (2004). Where is the evidence that animal research benefits humans? British Medical Journal 328:514-517.

Seok, J Shaw Warren, H et al, (2013). Genomic responses in mouse models poorly mimic human inflammatory diseases. PNAS 110(9): 3507–3512.

Shanks, N. Greek, R. Greek, J. (2009) Review: Are animal models predictive for humans? Philosophy, Ethics, and Humanities in Medicine, 4(2).

Boeken

LaFollette H., Shanks N. (1996). Brute Science: Dilemmas of Animal Experimentation. London and New York: Routledge.

Greek R, Greek J. (2002). Specious Science. Why Experiments on Animals Harm Humans. New York: Continuum Int.

Knight, A. (2011). The Costs and Benefits of Animal Experi­ments. Basingstoke, UK: Palgrave Macmillan.

Maar wetenschappelijke systematische reviews zijn nog niet voldoende om een volledig geloofwaardig beeld te krijgen van de onvoorspelbaarheid van dierproeven. We hebben ook een goede verklaring nodig voor het hoge aantal vals positieve en vals negatieve tests. Die verklaring vinden we in de complexiteitstheorie (in combinatie met evolutietheorie, genenregulatie,…). Biologische wezens zijn erg complex, en relatief kleine verschillen in genen, fysiologie of metabolisme kunnen relatief grote verschillen opleveren qua effecten van medicijnen en giftige stoffen. Zelfs chimpansees, die ruwweg 98% van hun genen gemeenschappelijk hebben met mensen, zijn niet vatbaar voor drie ernstige menselijke ziekten: HIV, hepatitis en malaria.

Bacteriën, virussen, medicijnen en toxische stoffen die momenteel onderzocht worden, werken in op erg specifieke niveaus. Het huidige toegepast medisch en toxicologisch onderzoek bestudeert invloeden die erg specifiek zijn per soort (en zelfs per geslacht, ondersoort, individu, leeftijd,…), waar kleine subtiele verschillen tussen soorten toch zeer relevant worden. Het onderzoek speelt zich niet meer af op de ‘ruwe’ niveaus waar dieren sterke overeenkomsten vertonen met mensen, zoals onderzoek naar de globale werking van spieren of de bloedcirculatie. Het huidige biomedische onderzoek richt zich meer en meer op invloeden op bv. specifieke genen of enzymen die een complexe interactie hebben met andere genen of enzymen, en op deze niveaus zijn de verschillen tussen soorten erg belangrijk. Verder zorgen verschillen in laboratoriumomstandigheden versus het dagelijks leven voor relevante verschillen in testresultaten. Zo is er de stress bij proefdieren, die de resultaten kan verstoren omdat stress een invloed kan hebben op de precieze werking van medicijnen en giftige stoffen.

Dierproeven kunnen wel verbeterd worden. Voornamelijk op het vlak van het selecteren van de meest geschikte diersoort om een menselijk effect te modelleren, is er enige vooruitgang mogelijk. Daarentegen leiden nieuwe technologische innovaties tot vaak snellere vooruitgang in de betrouwbaarheid van alternatieven voor dierproeven. De kans is groot dat deze betrouwbaarder zijn dan dierproeven, omdat deze alternatieven mensspecifiek zijn. Als alternatieven van dierproeven denken we aan een mix van epidemiologisch onderzoek (bv. ontdekking van longkanker bij rokers), klinische studies (zieke patiënten die vrijwillig medicijnen testen), microdosering (nieuwe methoden om potentieel risicovolle stoffen in kleine dosissen voorzichtig te testen bij menselijke vrijwilligers), menselijke (stam)cel- en weefselculturen, human-on-a-chip (menselijke weefsels aangebracht op chips) en genenchips (DNA-microarrays om de complexe interacties tussen menselijke genen te bestuderen), computersimulaties, wiskundige modellen, autopsies, MRI-scanners, nanotechnologie,…

Resultaten met deze alternatieven zijn veelbelovend. Het zou best kunnen dat deze alternatieven momenteel reeds minder vals positieve en vals negatieve testresultaten opleveren dan dierproeven, omdat ze gebruik maken van menselijke genen, cellen, weefsels, organen en lichamen. In dat geval zijn dierproeven schadelijk voor mensen, in de zin dat ze door hun extra vals positieve en vals negatieve testresultaten voor extra misleiding zorgen, en dat ze schaarse onderzoeksmiddelen en geld verspillen terwijl men efficiënter kan inzetten op de betrouwbaardere alternatieven.

Als dierproeven schadelijk zijn voor mensen (dus los van schade voor de proefdieren in termen van dierenleed), moeten we ook kunnen verklaren waarom er dan nog zoveel dierproeven plaatsvinden. We kunnen inderdaad deze verklaring geven: een combinatie van vier psychologische G’s.

-Gewoonte: net zoals vlees eten voor mensen een gewoonte is, ondanks de gezondheidsrisico’s, milieu-impact en schendingen van dierenrechten, zo vormen dierproeven een gewoonte bij biomedische onderzoekers. Gewoontes kennen een traag veranderingsproces.

-Groepsdruk: in bv. dierproefcommissies gaat men nogal vaak mee met de anderen die achter de dierproef staan. Het is psychologisch niet altijd evident om als biomedisch wetenschapper op te staan en in te gaan tegen de opinie van de meerderheid.

-Geloof: het is psychologisch niet evident om als biomedisch wetenschapper tot de vaststelling te komen dat de dierproeven waar men vroeger zo op vertrouwde, niet zo betrouwbaar blijken te zijn en dat het onderzoek dat men altijd heeft uitgevoerd voor onnodig leed en risico’s zorgde. Het geloof in dierproeven kan nog worden versterkt door de ‘publication bias’, waarbij positieve onderzoeksresultaten een systematisch hogere kans hebben om in vaktijdschriften gepubliceerd te worden.

-Geld: vaak zijn er bij dierproeven (voornamelijk in de farmaceutische industrie) financiële belangen en jobs gemoeid.

Dit zijn enkele verklaringen van het voortbestaan van dierproeven ondanks de vermoedelijke onwetenschappelijkheid ervan. We kunnen uit het wetenschappelijk onderzoek concluderen dat de kans reëel is dat dierproeven te onbetrouwbaar zijn voor toegepast medisch/toxicologisch onderzoek dat als doel heeft effecten bij mensen te voorspellen. Die onbetrouwbaarheid, in vergelijking met de alternatieven, is schadelijk voor mensen. Dierproeven zijn nog wel geschikt voor toegepaste diergeneeskunde (bv. om kanker bij muizen te behandelen) en misschien ook nog voor fundamenteel wetenschappelijk onderzoek (bv. om onderzoekshypothesen te formuleren). Het is niet mogelijk te achterhalen of een fundamenteel wetenschappelijk onderzoek zonder dierproeven sneller zou vooruitgaan dan een onderzoek met dierproeven. Dat fundamenteel onderzoek kan dan wel bij voorkeur plaatsvinden op planten en dieren die waarschijnlijk geen bewustzijn en gevoelens hebben, om zo dierenleed uit te sluiten.

Stap 2) Dierproeven zijn ethisch onverantwoord: te veel welzijnsverlies bij dieren

Laten we in deze twee stap het dierenwelzijn erbij betrekken. Zoals gezegd zijn de verschillen tussen mensen en dieren te groot geworden voor het toegepast biomedisch onderzoek naar menselijke ziektes. Maar dieren zijn wel gelijk aan mensen wat betreft globale functies zoals het hebben van spieren, ademhaling, of bloedcirculatie. Dat zijn niet de details die relevant zijn voor medisch/toxicologisch onderzoek en waarbij soorten sterk verschillend zijn. Een andere globale functie waar dieren sterke gelijkenis vertonen met mensen, is het hebben van een bewustzijn en gevoelens. En net deze functie is moreel gezien belangrijk. Helaas voor de dierproefnemer zijn mensen en dieren dus moreel gezien gelijk qua welzijnsbeleving, maar wetenschappelijk gezien te verschillend qua precieze biomedische werking. Dierproefnemers gaan ten onrechte uit van net het omgekeerde: ze denken dat dieren betrouwbare modellen zijn voor biomedisch onderzoek naar menselijke ziektes, maar dat ze op het vlak van gevoelens te verschillend zijn, zodat men het dierenleed niet zo sterk in rekening moet brengen.

In een welzijnsethiek moeten we ieders welzijn in gelijke mate in rekening brengen. De gebrekkige betrouwbaarheid van dierproeven zou wel eens het welzijn van mensen lager kunnen houden dan bij alternatief biomedisch onderzoek, en als we het dierenleed en de vroegtijdige sterfte van de proefdieren erbij tellen, is het allesbehalve evident dat dierproeven het totale welzijn (van alle voelende mensen en dieren samen) maximaliseren.

Een welzijnsethiek kan ook een zekere prioriteit geven aan het welzijn van de laagste posities, de ergste lijders. Kijken we naar het soms extreme leed dat dieren in experimenten ondergaan, dan is het nog minder evident dat dierproeven het welzijn van de ergste lijders bevorderen. Het verlies aan welzijn bij proefdieren is vaak erger dan het leed van zieke menselijke patiënten, omwille van het kweken, opsluiten, invasieve ingrijpen en vroegtijdig doden van de dieren. Het dierenleed bij experimenten is door dierenactivisten reeds sterk gedocumenteerd.

Een welzijnsethiek zegt dat dierproeven nog wel mogen, mits ze het welzijn van alle voelende wezens bevorderen. Als strategie dient men daarom de 3 V’s te respecteren:

-verminderen van het aantal dieren bij een experiment,

-verfijnen van het experiment zodat het minder welzijnsverlies veroorzaakt bij de dieren, en

-vervangen van dierproeven door alternatieven waar mogelijk.

Zowat alle dierproefnemers beweren deze drie V’s te respecteren in hun onderzoek. Gezien de wetenschappelijke onbetrouwbaarheid van stap 1 hierboven, is dat erg betwijfelbaar. Gezien het feit dat dierproefnemers in het verleden vaak gelogen hebben over het dierenleed dat gedocumenteerd werd door dierenactivisten die in labo’s infiltreerden en inbraken, hebben dierproefnemers in het verleden hun geloofwaardigheid verloren. Gezien te weinig dierproefnemers momenteel die acties van dierenactivisten steunen, verliezen huidige dierproefnemers ook hun geloofwaardigheid: als dierproefnemers beweren dat die vroegere gruwelijke experimenten ‘rotte appels’ waren, zouden ze de acties van dierenactivisten net moeten toejuichen in plaats van veroordelen, en zouden ze niet hun onderzoek mogen afschermen van pottenkijkers.

Maar dierproefnemers verliezen al zeker hun geloofwaardigheid door het feit dat ze meerdere keren per dag de drie V’s schenden: zowat alle dierproefnemers eten dagelijks nog dierlijke producten van de intensieve veeteelt en visserij. Als biomedische wetenschappers zouden ze op de hoogte moeten zijn van de voedingswetenschap die zegt dat een veganistisch voedingspatroon geschikt is voor alle mensen (zie de positie van de Academy of Nutrition and Dietetics). Dierlijke producten zoals koemelk zijn vervangbaar (bv. door soja-, haver-, rijst-, amandel-, hazelnoot- of kokosmelk), en koeien in de zuivelindustrie kennen een ernstig verlies aan welzijn. Slechts een beperkt aantal dierproefnemers vermindert de eigen consumptie van dierlijke producten. En geen enkele dierproefnemer kiest consequent voor dierlijke producten die op veel diervriendelijkere manier worden geproduceerd. Men kan veeteelt wel “verfijnen” zodat er minder dierenleed plaatsvindt, maar zelfs biologische veeteelt scoort nog slecht op het vlak van dierenwelzijn. Het is eenvoudiger om consequent veganistisch te eten dan om consequent te kiezen voor dierlijke producten die voldoende diervriendelijk geproduceerd werden.

Op het vlak van voeding kiezen alle dierproefnemers er dus voor om meerdere keren per dag de drie V’s te schenden. Dit argument heeft niet de bedoeling om op de man te spelen en dierproefnemers te beschuldigen van inconsistentie. Maar het laat wel zien dat die wetenschappers bijzonder veel geloofwaardigheid verliezen als ze beweren de drie V’s te respecteren in hun onderzoek. De vervangbaarheid van dierlijke producten door plantaardige alternatieven in voeding is immers wetenschappelijk gezien veel duidelijker dan de vervangbaarheid van dierproeven door alternatieven. Als onderzoekers een dergelijke grote morele blinde vlek hebben bij hun dagelijkse voedingskeuzes, kunnen wij (en de dierproefnemers zelf) er dan wel op vertrouwen dat ze geen morele blinde vlek hebben in hun professioneel werk met dierproeven? Dit is een ernstige geloofwaardigheidskwestie. Deze morele blinde vlek van dierproefnemers op het vlak van voeding is consistent met het vermoeden dat dierproeven het welzijnsprincipe schenden en onnodig leed veroorzaken, ondanks de ontkennende beweringen van diezelfde dierproefnemers. Het feit dat dierproefnemers zelfs niet willen erkennen dat ze dagelijks de drie V’s schenden, toont aan dat ze vatbaar zijn voor verwrongen oordelen en inschattingen (“cognitieve bias” in de psychologie). Dergelijke psychologie achter hun vleesconsumptie helpt dan ook verklaren waarom ze blijven vasthouden aan dierproeven.

Stap 3) Dierproeven zijn ethisch onverantwoord: te veel rechtenschendingen bij dieren

Het welzijnsprincipe van stap 2 gaat niet ver genoeg. Gedwongen mensproeven zijn verboden, zelfs al zou blijken dat dergelijke mensproeven zeer effectief en betrouwbaar zijn (dat ze het globale welzijn van andere mensen sterk zouden bevorderen), zelfs al zou men de drie V’s toepassen, en zelfs al zou men enkel ongeneesbaar diep mentaal gehandicapte weeskinderen gebruiken. Dergelijke gehandicapte mensen zijn de kwetsbaarste van de kwetsbaarste mensen. Deze mensen hebben geen ouders of naaste familie die kunnen opkomen voor hun rechten, ze hebben zelf geen mentale vermogens om te kunnen opkomen voor hun rechten of om een vrijwillige geïnformeerde toestemming te geven, en ze zullen ook nooit dergelijke mentale vermogens ontwikkelen. Met andere woorden: ze zijn even kwetsbaar en hebben geen hogere mentale vermogens dan proefdieren.

De strategie van de drie V’s is dus ethisch gezien nog niet voldoende. Die mentaal gehandicapten hebben naast het recht op welzijn nog een ander fundamenteel recht: het basisrecht om niet gebruikt te worden als louter middel voor iemand anders zijn doelen. Iemand behandelen als louter bezit of gebruiksvoorwerp, zoals bij slavernij, is niet respectvol. Dit basisrecht weegt zwaarder door dan het recht op leven en welzijn van andere mensen: zelfs al zou slavernij (en gedwongen mensproeven) het globale welzijn ten goede komen, dan nog mogen we niet iemand gebruiken als louter middel.

Het hebben van een bewustzijn (met bijhorende gevoelens en welzijn) is het moreel relevante criterium dat die mentaal gehandicapte weeskinderen hebben. Maar ook niet-menselijke voelende dieren hebben deze eigenschap. Het antidiscriminatieprincipe zegt daarom dat alle voelende dieren met dezelfde moreel relevante eigenschappen (dezelfde belangrijke mentale vermogens) als mentaal gehandicapte weeskinderen ook dezelfde claim op het basisrecht moeten krijgen. Als we geen gedwongen mensproeven mogen doen, dan mogen dierproeven ook niet. Een onderscheid maken tussen mensen en niet-mensen, en daarmee het gebruik van niet-mensen in experimenten proberen te rechtvaardigen, is een vorm van immorele discriminatie. Want het behoren tot de mensensoort is niet moreel relevant: het soortcriterium is te arbitrair, vergezocht en vaag, het is niet gekoppeld aan het hebben van belangen en welzijn, en niemand heeft ervoor gekozen om geboren te worden als mens.

Dat dierproeven betrouwbaar en voorspelbaar zijn voor mensen, is niet zo waarschijnlijk, maar nog wat onzeker (stap 1). Dat dierproeven het totale welzijn van alle voelende wezens verhogen, is al wat onwaarschijnlijker (stap 2). Dat dierproeven het welzijn van de ergste lijders bevorderen, is nog minder waarschijnlijk (stap 2). Maar dat dierproeven het basisrecht van voelende wezens respecteren, is duidelijk niet het geval. Na stap 1 zouden vele dierproeven waarschijnlijk moeten stoppen. Na stap 2 zouden er nog meer moeten verboden worden. Na stap 3 zouden ongeveer alle dierproeven moeten verboden worden: enkel dierproeven die we ook bereid zijn te doen bij mentaal gehandicapte weeskinderen, zouden dan nog toegelaten zijn (bv. experimenten die naar alle waarschijnlijkheid het welzijn van de dieren zelf bevorderen).

Dierproefnemers kunnen enkel dierproeven rechtvaardigen vanuit een discriminerende ideologie: speciesisme, een discriminatie op basis van soort. De ethische inconsistentie van dierproefnemers ligt in hun morele afkeur van elke vorm van discriminatie (racisme, seksisme,…) zonder dat ze een rechtvaardiging kunnen geven om een uitzondering te maken voor speciesisme.

De Morele Hand, een volledige en samenhangende ethiek – korte versie

De Morele Hand is een metafoor van vijf ethische basisprincipes, één voor elke vinger, die een volledige en samenhangende ethiek samenvatten. (Voor een uitgebreidere versie, klik hier)

-De duim: het principe van universalisme. Men moet de regels volgen die iedereen die ertoe in staat is in alle gelijkaardige situaties moet volgen. Men mag enkel de regels volgen die iedereen die ertoe in staat is in alle gelijkaardige situaties mag volgen. Geef het goede voorbeeld, zelfs al doen anderen niet mee. Net zoals men de duim moet plaatsen tegenover de andere vingers om een voorwerp te kunnen grijpen, zo moet men het principe van universalisme toepassen op de andere vier basisprincipes.

-De wijsvinger: rechtvaardigheid en de waarde van levenswelzijn. Verhoog het levenswelzijn van alle voelende wezens die nu en in de toekomst leven, waarbij je een sterke prioriteit geeft aan het verhogen van het levenswelzijn van de laagste posities (de ergste lijders, de wezens die het ergste leven leiden). Levenswelzijn is de waarde die je zou toekennen aan het leiden van een volledig leven van een wezen, en bestaat uit alle positieve en negatieve gevoelens die het gevolg zijn van het al dan niet vervullen van alles wat men wil, alle behoeften.

-De middelvinger: het louter-middel principe en het basisrecht op lichamelijke zelfbeschikking. Gebruik nooit het lichaam van een voelend wezen als louter middel voor iemand anders zijn doelen, want dat schendt het basisrecht op lichamelijke zelfbeschikking. De twee woorden “louter middel” duiden op twee voorwaarden, respectievelijk: 1) als je om een doel te bereiken (bv. iemand redden) een voelend wezen wil aanzetten iets te doen of ondergaan tegen diens wil in, en 2) als het lichaam van dat voelend wezen noodzakelijk is als middel voor dat doel, dan mag je dat wezen niet zo behandelen. Een voelend wezen is een wezen dat via positieve en negatieve gevoelens iets wel of niet kan willen, en dat nog niet definitief dat vermogen heeft verloren. Net zoals de middelvinger iets langer is dan de wijsvinger, zo weegt het basisrecht iets sterker door dan het levenswelzijn (bv. het recht op leven). Het basisrecht mag enkel geschonden worden om ernstige schendingen van het wijsvinger-welzijnsprincipe te voorkomen.

-De ringvinger: natuurlijkheid en de waarde van biodiversiteit. Enkel als een gedrag tegelijk natuurlijk (een direct gevolg van spontane evolutie), normaal (vaak voorkomend) én noodzakelijk (belangrijk voor het leven en voortbestaan van voelende wezens) is, is het toegelaten (maar niet verplicht), zelfs al worden de wijsvinger- en middelvingerprincipes geschonden (zoals bv. bij roofdieren die moeten jagen om te overleven). Biodiversiteit is de waarde van een ecosysteem, en bestaat uit alle variatie in levensvormen en processen die het direct gevolg zijn van natuurlijke evolutie. Deze waardevolle biodiversiteit zou ernstig dalen als een bepaald gedrag dat natuurlijk, normaal en noodzakelijk is, universeel verboden zou worden (universeel, want je moet de duim plaatsen tegen de ringvinger).

-De pink: getolereerde partijdigheid en de waarde van interpersoonlijke relaties. Net zoals de kleine pink een klein beetje kan afwijken van de andere vingers, mag je bij het helpen van anderen een beetje partijdig zijn ten voordele van je dierbaren, als je tenminste bereid bent gelijkaardige niveaus van partijdigheid van iedereen te tolereren (iedereen, want je moet de duim plaatsen tegen de pink).

-De handpalm: universele liefde. Niemand haten of minachten, alle levende wezens liefhebben met respect en empathie. De handpalm houdt de ethische basisprincipes (de vingers) samen.

De wijsvinger, middelvinger, ringvinger en pink komen overeen met respectievelijk een welzijnsethiek, rechtenethiek, milieu-ethiek en zorgethiek.

Deze vijf vingers genereren vijf principes van gelijkwaardigheid

-De duim: het formele principe van onpartijdigheid en antidiscriminatie. We moeten alle gelijken gelijk behandelen in alle gelijkaardige situaties. We mogen daarbij niet kijken naar willekeurige eigenschappen verbonden aan individuen. Dit is een formeel principe, omdat het niet zegt hoe we iemand precies moeten behandelen. De andere vier gelijkwaardigheidspincipes geven concrete invullingen van wat we moeten doen.

-De wijsvinger: het principe van prioriteit voor de minst bedeelden (de wezens met het laagste levenswelzijn). Als gevolg van deze prioriteit bekomen we een gelijkheidsprncipe voor levenswelzijn: als het totale levenswelzijn van alle individuen constant is tussen verschillende situaties, dan moeten we die situatie verkiezen die de meest gelijke verdeling van levenswelzijn oplevert.

-De middelvinger: basisrechtgelijkheid. Alle voelende wezens die dezelfde moreel relevante mentale vermogens hebben, krijgen een gelijke claim op het basisrecht (het recht om niet gebruikt te worden als louter middel voor iemand anders zijn doelen).

-De ringvinger: gedragsrechtvaardigheid. Elk natuurlijk wezen mag in gelijke mate natuurlijk, normaal en noodzakelijk gedrag vertonen (gedrag dat sterk bijdraagt aan de biodiversiteit). Bv. als een prooi mag eten om te overleven, dan mag een predator dat ook (los van wat het dan eet).

-De pink: getolereerde keuzegelijkwaardigheid. Iedereen mag een gelijkaardig niveau van partijdigheid vertonen. Als je ervoor kiest om wezen X te helpen in plaats van wezen Y, en als je moet tolereren dat iemand anders de keuze maakt om wezen Y te helpen, dan is er een getolereerde keuzegelijkwaardigheid tussen X en Y (zelfs al is wezen X gevoelsmatig belangrijker voor jou dan wezen Y).

De vijf morele vingers kunnen we toepassen op de productie en consumptie van dierlijke producten (vlees, vis, eieren, zuivel, leder, bont…):

-De wijsvinger: veedieren zitten qua welzijn in een veel lagere positie dan mensen die dierlijke producten eten. Er is een drastisch verlies aan welzijn bij dieren door opsluiting en vroegtijdige dood. Dat is een groter verlies dan onze frustratiegevoelens wanneer wij geen dierlijke producten meer kunnen eten. Dus veeteelt en visserij schenden het welzijns-wijsvingerprincipe.

-De middelvinger: bij dierlijke producten worden er dieren gebruikt als louter middel, dus schending van het middel(vinger)principe.

-De ringvinger: dierlijke producten zijn niet noodzakelijk voor mensen, want goed geplande veganistische voeding (voeding zonder dierlijke producten) is niet ongezond, zegt de Academy of Nutrition and Dietetics. Biodiversiteit zal dus niet dalen als wij geen dierlijke producten meer zouden eten. (Integendeel: veeteelt is waarschijnlijk de belangrijkste oorzaak van het verlies aan biodiversiteit, volgens de VN FAO.)

-De pink: we zouden nooit de mate van partijdigheid die nodig is om de veeteelt te rechtvaardigen, tolereren. Dus getolereerde partijdigheid kan niet ingeroepen worden om de consumptie van dierlijke producten te rechtvaardigen.

Hieruit volgt dat veganisme ethisch consistent is, en dat veeteelt en visserij dat niet zijn.

-De duim: geef het goede voorbeeld, zelfs als anderen nog wel vlees blijven eten. Hieruit volgt dat veganisme onze ethische plicht is.

Argumentatieschema voor ethisch veganisme

argumentatieschema ethisch veganisme

The ImPACT equation

The ImPACT equation gives a simple mathematical expression of the different factors that contribute to environmental impact, and the actions that people can take to reduce the impact. The equation reads:

Im = P x A x C x T,

with

Im = the environmental Impact of the consumption activity of a population

P = the Population size: the number of People performing the activity

A = the Activity factor: the Amount of useful consumption units consumed per person. Useful consumption refers to the consumption of something useful: distance travelled, heat, light, print jobs, food…

C = the Coefficient of environmental impact: the average impact per unit of primary Consumption. Primary consumption refers to the consumption of something basic: energy, water, paper, crops…

T = the Transfer efficiency or Technology efficiency factor: the average amount of primary consumption units per useful consumption unit. A primary consumption quantity is transferred into a useful consumption quantity, and this factor measures the efficiency of this transformation process.

These four factors indicate four different strategies to lower the environmental impact of a group of people. The ImPACT equation says that People can ACT, where ACT refers to three different kinds of actions that individuals can take (reducing the three factors A, C and T). The fourth possible strategy is the reduction of the population size P: stopping overpopulation by e.g. investing in fair conditions for voluntary pregnancy limitation (education, access to means of family planning, women rights,…).

Some examples will clarify the ImPACT expression.

Travelling (energy consumption)

CO2-emission = number of persons x kilometer travelled per person x CO2-emission per energy consumed x energy consumed/km

To reduce these CO2-emissions, there are four strategies.

1) reduce population size

2) reduce the number of kilometers travelled per person, by avoiding unnecessary travel, planning and combining movements, increasing the number of people in vehicle (carpooling and use of public transport),…

3) reduce CO2-emissions (from the burning of fossil fuels), by taking bike or sailboat (instead of internal combustion engine vehicles), driving electric cars using renewable energy,…

4) reduce energy consumed per kilometer travelled, by increasing the (engine, aerodynamic,…) efficiency of cars,…

Lighting (energy consumption)

            CO2-emission = number of persons x light hours per person x CO2-emission per energy consumed x energy consumed per light hours

The four strategies for impact reduction are

1) reduce population size

2) reduce light hours per person, by reducing the amount of light (turning off some light bulbs), reducing the amount of hours (switching off unnecessary lights), sharing lightened rooms with other people

3) reduce CO2-emissions per energy consumed, by using green electricity

4) reduce energy consumed per light hours, by using eco-efficient light bulbs,…

Heating (energy consumption)

            CO2-emissions  = number of persons x degree hours per person x CO2-emissions per energy consumed x energy consumed per degree days

The four strategies for impact reduction are

1) reduce population size

2) reduce degree hours per person, by reducing the temperature (lowering the thermostat), reducing the number of hours (turning off heating when leaving room), sharing heated rooms with other people

3) reduce CO2-emissions per energy consumed, by using soar heating, natural gas instead of coal,…

4) reduce energy consumed per degree hours, by insulating houses, using efficient heating installation…

Washing (water consumption)

            Drinking water consumption = number of persons x number of washes per person x                         amount of drinking water per water used x water used per wash

The four strategies for impact reduction are

1) reduce population size

2) reduce washes per person, by avoiding unnecessary washes, sharing washes with other people,..

3) reduce drinking water per water consumed, by using rainwater

4) reduce water used per wash by using water efficient machines, hand wash, avoid unnecessary rinsing,…

Printing (paper consumption)

            Deforestation = number of persons x number of print jobs per person x                         deforestation per kg paper used x kg paper used per print job

The four strategies for impact reduction are

1) reduce population size

2) reduce number of print jobs, by avoiding unnecessary printing

3) reduce deforestation per kg paper used, by using recycled paper

4) reduce amount of paper used per print job, by printing double sided, using smaller font size, rescale format, re-use paper…

Eating (food consumption)

Land occupation = number of persons x amount of food eaten per person x land use per kg food produced x kg food produced per kg food eaten

The four strategies for impact reduction are

1) reduce population size

2) reduce amount of food eaten, by avoiding sweets, oversized portions,…

3) reduce land use per kg food produced, by avoiding animal products, refined products (sugar, refined grains,…), oils and fats, low yield crops,…

4) reduce food produced per kg food eaten, by avoiding food waste

The three ACT strategies refer to the three E’s and three R’s of energy and resource use.

Energy use and emissions (of CO2,…)

A = Reduce energy consumption – Energy sufficiency

C = Renewable energy – Energy change

T = Refine energy consumption – Energy efficiency

This is the ‘trias energetica’

Resource use (or water use)

A = Reduce

C = Recycle (or Rainwater use)

T = Re-use

These are the 3 R’s of the waste hierarchy.

Hengelsport ethisch verantwoord?