Predatie versus transplantatie

Het predatieprobleem is misschien wel de zwakste plek in een consistente dierenrechtenethiek die gebaseerd is op het antidiscriminatieprincipe. Om het probleem te begrijpen, beginnen we met het volgende dilemma.

Stel dat twee kindjes in het ziekenhuis nieuwe organen nodig hebben, maar er zijn geen organen meer beschikbaar. Mag een chirurg een willekeurig persoon zonder diens toestemming opofferen voor een orgaantransplantatie? De ethische consensus zegt dat dat niet mag, ook niet met bv. mentaal gehandicapte weeskinderen. We kunnen stellen dat alle mensen een basisrecht hebben om niet gebruikt te worden als louter middel voor iemand anders zijn doelen (zie ook https://stijnbruers.wordpress.com/2010/12/17/wanneer-wordt-het-basisrecht-geschonden/). Maar het is een vorm van discriminatie om dit basisrecht te beperken tot de soort Homo sapiens, want de soortgrens is niet moreel relevant (want arbitrair – zie https://stijnbruers.wordpress.com/2011/05/29/speciesism-and-moral-illusions/). Het criterium voelen is wel relevant, vandaar dat het consistent is om alle voelende wezens dit basisrecht te geven.

Over naar het tweede dilemma. Twee leeuwenwelpjes hebben eten nodig. Mag een leeuwin een zebra doden en voederen aan die welpjes? Onze intuïtie zegt dat dat mag, of beter geformuleerd: dat wij niet de plicht hebben om die jacht te verhinderen en de zebra te beschermen.

Maar zowel bij transplantatie als bij predatie wordt een voelend wezen (orgaandonor, zebra) zonder diens toestemming gedood, wordt lichaamsweefsel (organen, spieren) van dat gedode wezen in het lichaam van andere voelende wezens (zieke kindjes, hongerige leeuwenwelpjes) gestopt met als doel te blijven leven. Als de patiënten (kindjes, welpjes) niet dat lichaamsweefsel krijgen, gaan ze zich misselijk en ziek voelen en uiteindelijk sterven.

Dus wat is nu het moreel relevante verschil tussen predatie en transplantatie? Waarom hebben we niet de plicht om het eerste te stoppen en wel om het tweede te stoppen? Is dit onderscheid tussen predatie en transplantatie een inconsistentie in de dierenrechtenethiek? Kan de vleeseter zijn vleesconsumptie rechtvaardigen door te wijzen op deze inconsistentie? De dierenrechtenactivist moet dus op zoek naar een helder principe, dat liefst door de antidierenrechten-vleeseters wordt aanvaard, en dat in overeenstemming is met onze morele intuïtie die zegt dat predatie wel mag en transplantatie niet.

Het 3-N-principe
Het carnisme (de ideologie van de moderne vleeseter) maakt volgens Melanie Joy gebruik van drie vormen van rechtvaardiging: vlees is natuurlijk, normaal en noodzakelijk, zo stelt de vleeseter. Vlees is echter niet noodzakelijk: evenwichtig veganisme is voldoende gezond voor alle mensen, en mondiale veganistische landbouw kan even productief zijn als de huidige gemengde landbouw en kan alle mensen voeden (https://stijnbruers.wordpress.com/2011/01/10/mondiale-veganistisch-biologische-landbouw-waarschijnlijk-haalbaar/).

De oplossing van het predatie-transplantatieprobleem ligt misschien in deze 3 N’en. We zullen dus een deel van de ideologie van het carnisme gebruiken om het inconsistente gat in de dierenethiek te dichten. Vleeseters kunnen dan alvast niet wijzen op die inconsistentie, want ze gaven zelf de 3 N’en aan in hun ideologie. Als eerste stap moeten we de drie vage criteria (normaal, natuurlijk en noodzakelijk) wat verduidelijken.

De noodzakelijkheidsvoorwaarde is de eenvoudigste: het gaat om een vitale behoefte voor een individu (bv. eten), of een voor een groep van individuen (bv. voortplanting).

Normaal is hier voor de eenvoud alles wat vaak gebeurt. Als appels vaak van bomen vallen, dan is dat normaal.

Het criterium natuurlijk duidt op alles wat van nature – door evolutie – ontstaan is. Evolutie is hier het gekende doelloze proces van genetische mutatie en natuurlijke selectie. Doelbewuste uitvindingen van intelligente wezens zijn dus niet natuurlijk, hoewel die intelligentie wel natuurlijk is (want door evolutie ontstaan).

Het 3-N-principe zegt dat het basisrecht mag geschonden worden als aan alle drie de criteria voldaan is. Als slechts aan één of twee criteria voldaan is, dan mag het basisrecht niet geschonden worden. Verkrachting is natuurlijk (mannen hebben door evolutie een lichaamsdeel ontwikkeld waarmee ze vrouwen kunnen verkrachten, voor mannen kan verkrachting een instinct zijn) en normaal (het gebeurt vaak in de dierenwereld, onze voorouders deden het voor duizenden jaren, en het is niet uitgesloten dat wij ons bestaan te danken hebben aan het feit dat een verre voorvader eens een vrouw verkrachtte), maar nu is het niet noodzakelijk voor een mens of voor ons voortbestaan. Verkrachting is een schending van het basisrecht, en niet er is aan alle criteria voldaan, dus mag het niet.

Zo ook is vlees eten natuurlijk (we hebben een spijsverteringsstelsel ontwikkeld waarmee we vlees kunnen verteren, het gebeurt vaak instinctmatig) en normaal (mensen en dieren doen het  vaak en reeds vele jaren), maar niet noodzakelijk.  Aan de  noodzakelijkheidsvoorwaarde is niet voldaan en vlees eten is een schending van het basisrecht van een voelend wezen, dus mag het niet. Ook andere dierlijke producten schenden het basisrecht, dus we moeten veganistisch eten. (Overigens is niet elke vorm van vlees eten natuurlijk, want (intensieve) veeteelt en landbouw zijn niet natuurlijk.)

Orgaantransplantatie is noodzakelijk voor de patiënten, maar is niet normaal (het gebeurt niet vaak) en vooral: het is niet natuurlijk (het is  niet ontstaan door een natuurlijk, evolutionair proces, het is geen instinct). Dus orgaantransplantatie mag niet.

Natuurlijke predatie mag wel, want dat is normaal, natuurlijk en noodzakelijk voor de predatoren. We kunnen het principe van de 3 N’en samenvatten als volgt:
Als er een voldoende aantal voelende wezens door een evolutionair proces afhankelijk zijn geworden van het gebruik van andere voelende wezens als louter middel om te overleven, dan mogen die voelende wezens nog andere wezens gebruiken met dat doel. In dit principe verwijs ik naar resp. de normaliteit, natuurlijkheid en noodzakelijkheid van het gebruik van voelende wezens als louter middel.

Er zijn geen scherpe grenzen tussen normaal versus niet-normaal, natuurlijk versus niet-natuurlijk en noodzakelijk versus niet-noodzakelijk. Het idee achter bovenstaande principe is dat des te normaler, natuurlijker en noodzakelijker een proces is, des te meer basisrechten mogen geschonden worden.

Het 3-N-principe en biodiversiteit

Het 3-N-principe komt goed overeen met onze morele intuïties. Stel  bv. dat insecten voelende wezens zijn; mogen we dan nog bewegen en per ongeluk insecten doden? Dat mag, want bewegen is normaal, natuurlijk en noodzakelijk. En stel dat twee mensen in een reddingsboot zitten. Mag de ene persoon de andere doden en opeten om te overleven? Dat mag niet, want dergelijk gedrag is niet normaal (wel natuurlijk en noodzakelijk), en het schendt de rechten van het slachtoffer. We kunnen ons ook een wereld voorstellen waarin alle leven veganistisch is, dus een wereld zonder predatie. Stel dat in een dergelijke wereld er plots door evolutie een klein groepje predatoren zou ontstaan. In dat geval zou predatie niet normaal zijn, en zouden we dus wel de plicht hebben om predatie te verhinderen. Dat oordeel komt wel overeen met de morele intuïties van veel dierenactivisten. Maar in onze wereld is predatie wel normaal, en hebben we dus niet die plicht.

Maar met het 3-N-principe kunnen we nog verder gaan dan onze intuïties. Vergelijk het met een ethisch principe die zegt dat we niet iemand nodeloos mogen kwetsen. Dat principe komt goed overeen met vele van onze morele intuïties. Maar we kunnen verder gaan dan intuïties: er is namelijk een natuurlijke eigenschap – welzijn – die we intrinsieke waarde kunnen geven. Het toekennen van intrinsieke waarde aan welzijn komt dus overeen met onze morele intuïties en ons ethische principe om niet te kwetsen. De vraag is of er ook een natuurlijke eigenschap is die we intrinsieke waarde kunnen geven zodat het 3-N-principe daarmee overeenstemt.

Die natuurlijke eigenschap bestaat inderdaad: het 3-N-principe heeft te maken met de morele waarde van biodiversiteit (zie ook: https://stijnbruers.wordpress.com/2010/07/08/de-intrinsieke-waarde-van-biodiversiteit/). Biodiversiteit is namelijk alles wat door evolutie is ontstaan.  Met andere woorden: als een proces (gedrag, eigenschap,…) natuurlijk is, draagt het bij aan de biodiversiteit. Als een proces natuurlijk en normaal is, draagt het veel bij aan de biodiversiteit. En als een proces natuurlijk, normaal en noodzakelijk is, zou de biodiversiteit drastisch dalen als dat proces er niet meer was. Een drastisch verlies van biodiversiteit zou moreel gezien heel ernstig zijn. De waarde van veel biodiversiteit overtroeft dan het basisrecht van individuen. Vandaar het belang van de 3-N-voorwaarden.

Predatie is natuurlijk (door evolutie ontstaan) en draagt dus bij aan de biodiversiteit; orgaantransplantatie niet. Als wij een plicht zouden hebben om predatie te verhinderen, dan moeten we kunnen willen dat die regel universeel wordt. Of met andere woorden, dan moeten we willen dat predatie altijd en overal onmogelijk zou zijn. Daar predatie noodzakelijk is, zouden dan predatoren sterven. Predatie is ook normaal, dus zouden er wel heel veel predatoren sterven. Er zou bijgevolg een drastisch verlies aan biodiversiteit zijn. Daarom hebben we niet de plicht om predatie te verhinderen, zelfs al zouden we het kunnen (zoals in dat ene geval waar een leeuwin een zebra aanvalt).

Hoewel we niet de plicht hebben om predatie te verhinderen, mogen we het wel doen als we ons daar emotioneel toe geroepen voelen. Als we een empathische band voelen met een voelend wezen dat aangevallen wordt door een predator, dan mogen we dat wezen beschermen. En als er haalbare alternatieven zijn voor predatie, waardoor predatie niet meer noodzakelijk wordt voor de predator, dan moeten we die alternatieven ontwikkelen (bv. veganistisch hondenvoer).

Dit bericht werd geplaatst in Blog en getagged met . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s