Waarom angst voor terrorisme gevaarlijk is

In welke wereld zou je het liefst geboren worden: de huidige wereld met oorlogen, terrorisme en geweld, maar waarin we het pokkenvirus door vaccinaties hebben uitgeroeid? Of de wereld zonder oorlogen en aanslagen maar met de pokken? Dus wat kies je: het pokkenvaccin of wereldvrede? De afgelopen duizenden jaren stierven één op de tien mensen aan de pokken. Tot de jaren ’70: het pokkenvirus is het eerste virus dat door de wetenschap, in het bijzonder de ontwikkeling van vaccins, is uitgeroeid. En hoeveel mensen sterven er momenteel door interpersoonlijk geweld: alle moorden, aanslagen, genociden en oorlogen samen? Eén op de honderd. Dat is één tiende van de pokkendoden. Enkel al het pokkenvaccin heeft het effect van tien keer wereldvrede gebracht.

Zo kunnen we nog vragen stellen. Een wereld zonder dodelijke ongevallen, of wereldvrede? Bij ongevallen sterven er zes keer meer mensen dan bij geweld. Een wereld waarin we minder vlees en meer groenten en fruit eten, tegenover wereldvrede? Van de tien sterfgevallen wereldwijd, zal er minstens één sterfgeval zijn ten gevolge van een te hoge consumptie van dierlijke producten (de sterftes bij de dieren niet meegerekend). Dat is opnieuw een factor tien meer dan het aantal doden door geweld.

De boodschap is natuurlijk niet dat geweld verwaarloosbaar zou zijn. Maar wat leren we uit deze statistieken? Velen verbazen zich over deze cijfers. We denken dat geweld en oorlogen veel dodelijker zijn dan bijvoorbeeld het eten van vlees, omdat de media veel aandacht besteedt aan moorden en aanslagen en onze geschiedenisboeken wel uitgebreid vertellen over de grote oorlogen maar niet over de nog veel grotere ziektes. De Spaanse griep van 1919 of de eerste wereldoorlog? Antwoord: de Spaanse griep maakte in Europa waarschijnlijk dubbel zoveel slachtoffers dan de wereldoorlog.

Het intentioneel geweld blijft sterker op ons netvlies gebrand dan een blind ongeval. Misschien vind je geweld erger dan ongeluk of ziekte. Dat kan, maar het wordt gevaarlijk als dit je risico-inschatting beïnvloedt. We schatten risico’s fout in, want we zijn vatbaar voor zogenaamde cognitieve illusies: intuïtieve maar foutieve oordelen. Net zoals we onze zintuigen niet altijd kunnen vertrouwen omwille van optische illusies, zo kunnen we ons spontane oordeelvermogen niet altijd vertrouwen.

Optische illusies zijn nog onschuldig. Maar cognitieve illusies maken slachtoffers. Een duidelijk voorbeeld zien we bij angst voor terreur. We hebben veel meer schrik om te sterven bij een terroristische aanslag dan bij een ongeval. Zo gaan we irrationele risico-inschattingen maken. Bijvoorbeeld: hoeveel mensen stierven er door de aanslagen van 11 september 2001 in de VS? Het officiële dodencijfer ligt tegen de 3000 aan. Maar dat is slechts een deel van het verhaal. De Duitse professor Gerd Gigerenzer, gespecialiseerd in risico-inschattingen, berekende dat er het jaar na 9/11 nog eens zo’n 1600 mensen extra stierven door verkeersongevallen. Hoe kwam dat? Eenvoudig: mensen kregen angst om te vliegen, dus namen ze de auto om op reis te gaan. Per afgelegde kilometer is autorijden vier keer gevaarlijker dan het vliegtuig. En de trein is dertig keer veiliger dan de auto. Het zou dus kunnen dat mensen door de aanslagen in Brussel minder de metro en het vliegtuig gaan nemen en zich op andere manieren gaan verplaatsen die dodelijker zijn. Die extra verkeersdoden zullen niet veel media-aandacht krijgen, maar ze zijn wel even tragisch voor de slachtoffers en nabestaanden.

Maar dat is nog niet het gehele verhaal. Door die terroristische aanslagen van 9/11 is de VS veel meer geld gaan uitgeven aan defensie en beveiliging. Het budget van een overheid is beperkt, dus als de uitgaven voor beveiliging stijgen, dalen ze op andere posten, zoals gezondheidszorg en verkeersveiligheid. Als er minder budget is voor gezondheidszorg, zullen er meer mensen sterven in de ziekenhuizen. Het redden van levens door effectieve gezondheidszorg kan best wel eens veel kostenefficiënter zijn (in termen van het aantal geredde levens of gezonde levensjaren per besteedde euro of dollar) dan het redden van levens door antiterrorismemaatregelen en verhoogde defensie-uitgaven.

De angstige reactie bij de publieke opinie na een terroristische aanslag riskeert zo uit te monden in keuzes die zullen resulteren in extra doden, extra verlies van gezonde levensjaren en extra verdriet.

En dan is er nog het risico dat Europa haar grenzen meer gaat sluiten als reactie op terroristische aanslagen. Dan riskeren we een moreel principe te schenden dat fundamenteel is in onze ethiek: het niet-schaden principe. We mogen niet naar willekeur iets doen dat het welzijn van anderen schaadt. De keuze om grenzen te sluiten is schadelijk voor de vele vluchtelingen. En de wereld wordt er niet veiliger op: we zadelen gewoon de mensen in armere landen zoals Turkije op met het probleem van terroristisch geweld. Die landen hebben veel minder middelen om terroristen te bestrijden (het afgelopen jaar vielen er enkel in Turkije al bijna 200 doden bij zes terroristische aanslagen door moslimfundamentalisten).

Zo creëert het sluiten van landsgrenzen uit angst voor terrorisme een mondiaal systeem van apartheid en discriminatie. Iemand die in Brussel woont en wil vluchten voor terroristisch geweld, heeft het recht om te vluchten. Jij en ik hebben het recht om te migreren naar een veiligere plek. Maar als wij dat recht hebben, heeft iedereen dat recht, ook de Syriërs. Anders is er sprake van onverantwoorde willekeur.

Dit bericht werd geplaatst in Blog. Bookmark de permalink .

8 reacties op Waarom angst voor terrorisme gevaarlijk is

  1. Talpe zegt:

    Ik lees je teksten gretig, jouw visie is verfrissend, verruimend en sterk onderbouwd. Er valt doorgaans weinig op aan te merken.
    In mijn ogen schuif je uit in de voorlaatste alinea, waarin je wijst naar een moreel principe, het niet-schaden principe. Als rationeel ethicus zou je dan ook de schade in rekening moeten brengen van de grenzen niet te sluiten en deze schade moeten afwegen tegen de schade van de grenzen wel te sluiten. Pas dan kan je zinnige conclusies trekken.
    Je begaat de jumping-to-conclusions fout. Je wil kost wat kost het recht op vrije ongelimiteerde (im)migratie verdedigen. Jouw argumentatie verliest rationele onderbouw. Jouw voorbeeld sluit niet aan bij de realiteit. Heel concreet: als ik Europa zou willen ontvluchten uit angst voor m’n leven, waar kan ik naartoe? In grote delen van de wereld zal ik niet welkom zijn zonder inbreng van eigen kapitaal, zal ik er niet kunnen rekenen op omkadering, zal ik geen aanspraak kunnen maken op materiële bijstand, zal ik mij niet kunnen beroepen op juridische bijstand, ….. En dat maakt van Europa een paradijselijke enclave in een mondiale hel. Een wees-welkom-houding zonder controle aan de grenzen is niet realistisch in een wereld waarin alle andere spelers duidelijke limieten en strenge voorwaarden aan (im)migratie stellen. Op lange termijn riskeert de paradijselijke enclave plat gedrukt te worden.
    Jouw ethische intenties mogen dan wél nobel zijn, maar rationeel laat je op ’t einde van je betoog menig steekje vallen.
    Niettemin zal ik de volgende keer met de zelfde gretigheid je teksten lezen, omdat ze zó ontzettend inspirerend zijn.

    • stijnbruers zegt:

      Jouw kritiek is me niet helemaal duidelijk. Bedoel je dat het een soort van collectieve actie probleem is, waar we in de slechtst denkbare wereld terecht komen als Europa eenzijdig haar grenzen meer openstelt en de andere rijke regio’s dat niet doen?
      Ik vergelijk de wereld waarin de rijkere landen hun grenzen meer openstellen met een wereld waarin ze hun grenzen meer gaan sluiten. In die eerste wereld gaan de vluchtelingen er heel sterk op vooruit, de inwoners van de rijke landen gaan er een tikkeltje op achteruit omwille van bv. extra onveiligheid (extra potentiële terroristen), de inwoners van arme regio’s gaan er een tikkeltje op vooruit omwille van meer veiligheid (minder terroristen door emigratie). Aangezien de terroristen in de rijke landen een hogere pakkans hebben, zou het kunnen dat het wereldwijd terrorisme een tikkeltje daalt. En niemand gaat denken “ah, Europa gaat haar grenzen meer openen, dus dan ga ik nu terrorist worden.” Dus met open grenzen komen er geen extra terroristen bij. Samengevat: er zijn geen aanwijzingen dat een systeem van meer open grenzen leidt tot meer terrorisme in de wereld, en er is wel de verwachting dat dergelijk systeem leidt tot een sterke boost van welzijn van vluchtelingen.

      • Talpe zegt:

        In eerste instantie wil ik je aansporen om je rationeel-analytische benadering vol te houden tot op ’t einde. Dus, als je de schade in beeld tracht te brengen van de Europese grenzen te sluiten, dien je dat mijns inziens af te wegen tegen de schade van de Europese grenzen niet te sluiten. Pas dan kan je conclusies beginnen trekken.
        Je minimaliseert de schade die kan optreden door de Europese grenzen ongecontroleerd open te stellen. Jouw inschatting van “tikkeltje op achteruit” is nogal subjectief als je de impact van open grenzen op de Europese bevolking schetst.
        Ik hou de volgende immateriële schade voor ogen:
        – religieuze wrijvingen (godsdienst fanatisme)
        – beperking van vrije meningsuiting omwille van gevoeligheden (cfr. Deense spotprent)
        – afbrokkelende gelijkheid tussen mannen en vrouwen (gescheiden zwemmen)
        – oncomfortabele leefwereld voor vrouwen (cfr. oudejaarsavond München)
        – ondergraving van het rechtssysteem door religieuze regelgeving
        – discriminatie van personen met een andere seksuele geaardheid
        – vertraging van de wetenschappelijke ontwikkeling omwille van religieuze tegenwerpingen
        – hoge werkloosheidscijfers omwille van grote groep ongeschoolden en de daarmee gepaard gaande sociale spanningen
        Jouw “tikkeltje op achteruit”-inschatting van de impact op het sociaal weefsel van een samenleving lijkt me zeer kort door de bocht. De weegschaal waarmee je de beide schades tegenover elkaar afweegt, is duidelijk niet gekalibreerd. Het is de idealistische ethicus die de weegschaal bedient, niet de rationeel-analyticus.
        Meer wilde ik niet zeggen.

      • stijnbruers zegt:

        Over religieuze wrijvingen heb je waarschijnlijk een punt. Probleem met opener grenzen is vooral dat er hier veel racisten zitten die ervoor zorgen dat de samenleving samen met die immigranten in een negatieve spiraal kunnen terecht komen (zelfbevestigende vooroordelen doordat racisten de immigranten gaan uitsluiten waardoor de immigranten zich uitgesloten voelen en gewelddadig gaan worden en op hun beurt een zondebok gaan zoeken waardoor de racisten gelijk gaan krijgen dat die immigranten gewelddadig zijn). Als je een consequentialist bent en kijkt naar de gevolgen, is dat misschien het sterkste bezwaar tegen opener grenzen. Maar het is niet irrationeel of inconsistent om een beetje deontologisch te zijn en te kijken naar een rechtvaardigheidsprincipe: als ik hier mag komen wonen, dan mag iedereen dat die even onschuldig is als ik, los van de gevolgen.
        Over beperking vrije meningsuiting, afbrokkelende seksuele gelijkheid, verkrachtingen van vrouwen, religieuze regelgeving, seksuele discriminatie en vertraging wetenschappelijke vooruitgang: dat zijn allemaal dingen die er nu reeds zijn in die herkomstlanden, en door die mensen ginder te houden doe je helemaal niets aan die problemen ginder. Vrouwenbesnijdenis gaat ginder gewoon door. Als ze naar hier komen en hier vrouwenrechten schenden, kunnen we ze hier tenminste nog pakken en veroordelen. En als ze hier zijn kunnen ze ook sneller onze humanistische waarden overnemen. Je kunt die herkomstlanden als soort van grote sektes beschouwen. Als ze ginder blijven, komen ze helemaal niets te weten over onze humanistische waarden en worden ze volledig geïndoctrineerd door hun cultuur. Als ze naar hier komen, leren ze meer over de voordelen van onze humanistischere cultuur. Iemand uit een sekte krijgen gaat het gemakkelijkst als die persoon contact heeft met de buitenwereld.
        Over werkloosheid hetzelfde: door te verhinderen dat immigranten hier komen werken, los je hun werkloosheid ginderachter niet op. Door hen ginder te houden ga je hun scholingsgraad niet verhogen, integendeel: hier krijgen ze betere kansen op goed onderwijs. Mondiaal gezien is er een gigantisch marktonevenwicht, een falen van de arbeidsmarkt (Pareto inefficiëntie) door gesloten grenzen. Door opener grenzen kunnen er meer win-win situaties op de arbeidsmarkt gecreëerd worden: veel handelstransacties worden dan mogelijk die nu niet kunnen. Zo zou het mondiaal inkomen sterk kunnen verhogen: het inkomen van autochtonen blijft ongeveer hetzelfde (plus of min 5%), het inkomen van immigranten stijgt enorm, en de remittances verhogen ook het inkomen in de herkomstlanden. Als we het slim aanpakken bekomen we een win-win-win. Zie ook https://stijnbruers.wordpress.com/2016/03/06/waarom-we-landsgrenzen-moeten-openen/

      • Talpe zegt:

        De super rijke landen in het Midden Oosten sluiten hun grenzen voor hun geloofsgenoten die op de vlucht zijn voor geweld. Van ons wordt verwacht dat we heiliger dan de paus worden. Ik vind je visie weinig realistisch, nogal dogmatisch. In jouw laatste betoog vind ik weinig terug van een ethisch rationalist, wel alles van een ethisch idealist. Met alle respect, maar ik vind geen aansluiting bij jouw ietsje dogmatische visie. Misschien ben ik te rationalistisch daarvoor?

      • stijnbruers zegt:

        ik weet niet wat jij precies verstaat onder rationalistisch en idealistisch of dogmatisch. Wat ik versta onder rationalistisch is een samenhangende ethiek van ethische principes die geen ongewenste willekeur of inconsistenties bevatten en het best aansluiten bij je eigen morele waarden. Dus uiteindelijk hangt het ervan af wat jouw morele waarden zijn. Het zou kunnen dat jij een consistente ethiek kunt construeren zonder ongewenste willekeur, die impliceert dat gesloten grenzen goed zijn, maar voorlopig heb ik daar mijn twijfels bij. Ten slotte: landgrenzen zijn willekeurig en sommigen kunnen niet willen dat ze toevallig aan de verkeerde kant van de willekeurige grens geboren zijn. Als wij naar willekeur grenzen mogen bepalen en mogen sluiten, dan mag iedereen dat (want wat zou ons zo bijzonder maken dat enkel wij dat zouden mogen?), en dat kunnen wij rationeel gezien niet willen. Of we op die manier idealistisch en heiliger dan de paus zijn, is irrelevant. Er is geen rationeel (consistent, onwillekeurig) ethisch principe dat zegt dat we op dit vlak niet heiliger dan de paus mogen zijn.

  2. Floris vegan den Berg zegt:

    Mooi out-of-the box essay Stijn!
    Je behandelt twee onderwerpen: terrorismebestrijding en vluchtelingenbeleid.
    Ik weet niet zeker of er een duidelijk verband is. Of dat je dat verband genoeg duidelijk maakt. Ik vind jouw analyse van de ir/rationaliteit van terrorismebestrijding erg goed. Ik zou er nog aan toe willen voegen dat het financieren van de multiculturele samenleving – met subsidies voor islamitische instellingen – eerder bijdraagt aan het probleem dan er een oplossing voor is. Dus, het is ook de vraag of het geld voor de bestrijding rationeel besteed wordt om het doel te bereiken.

    Bedankt voor je scherpe reflecties!

  3. Dirk Knapen zegt:

    Interessante kijk.

    De opmerkingen over de cognitieve illusies doen mij denken aan professor Hans Rosling die hier via Gapminder mensen attent op maakt. Hij maakt duidelijk dat een random antwoord, zoals chimpansees er een zouden geven, vaak een correctere inschatting maken over bijvoorbeeld de toename van de wereldbevolking of de opleiding van vrouwen, dan wetenschappers, studenten of een zaal met luisteraars naar zijn betoog. http://www.gapminder.org/

    In het betoog en in de reacties erop mis ik toch weel een beetje het besef dat World Overshoot Day vorig jaar viel op 9 augustus, dat westers industrielanden een BNP hebben dat gemiddeld ongeveer drie keer zo hoog is als het wereldwijd gemiddelde (ook hier wellicht gedeeltelijk cognitieve illusie), dat we wereldwijd dus niet uit de crisis kunnen groeien zonder anderen of het leefmilieu elders in de wereld, nu en in de toekomst te schaden. Grenzen sluiten terwijl we zelf leven op kap van de rest van de wereld lijkt mij niet in lijn met het gelijkheidsbeginsel dat de basis vormt voor de Europese basisverdragen. In België viel Overshoot Day vorig jaar al op 13 maart. dat betekent dat wij drie kwart van het jaar leenden, namen, stalen van van elders en van anderen om in onze behoeften te voorzien.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s