*Recent werd ik gecontacteerd door enkele mensen die verontwaardigd zijn over de gevoerde politiek rond de Oostvaardersplassen, een natuurgebied in Nederland waar elke winter meer dan duizend grazende dieren sterven van honger. Onderstaande is een morele reflectie over dat probleem van dierenleed in de natuur: waarom de huidige aanpak inconsistent en egocentrisch is en hoe we het probleem best oplossen. *

## Het probleem

In de Oostvaardersplassen werden de laatste decennia grote grazers zoals paarden, runderen en herten geïntroduceerd met als doel door de begrazing het natuurgebied geschikter te maken voor trekvogels. De Oostvaardersplassen zouden daarbij een nieuw stukje wildernis vormen in Nederland, waar de natuur haar gang kan gaan. Maar in de wintermaanden vindt er een massale sterfte plaats bij die grote grazers die omkomen van honger en ontbering. Hun populaties namen erg toe waardoor ze het natuurgebied hebben kaalgevreten en de dieren nu te weinig eten hebben.

## Een inconsistente en egocentrische milieufilosofie

Het beheer van de Oostvaardersplassen – of liever het gebrek daaraan – is geïnspireerd op een milieufilosofie die stelt dat we de natuur haar gang moeten laten gaan. Frans Vera, de geestelijke vader van de Oostvaardersplassen, zegt dat we voor dat stuk natuur een afblijfplicht hebben in plaats van een zorgplicht. De natuur zou volgens deze opvatting een eigen waarde hebben als ze ongerept is en niet beïnvloed werd door menselijke bemoeienis. Ingrijpen in de natuur – bijvoorbeeld zorgen voor de wilde dieren – zou volgens deze milieufilosofie een vorm van antropocentrisme zijn waarbij mensen hun eigen waarden centraal plaatsen en hun voorkeuren opleggen aan de natuur.

Maar deze milieufilosofie is duidelijk inconsistent. Ten eerste loopt het gekozen beleid over van willekeur. Waarom zouden wij van de Oostvaardersplassen moeten afblijven maar zouden grote grazers er wel zo hard mogen ingrijpen door alles te begrazen of zelfs kaal te vreten? Zeggen dat sommige wezens (mensen) er moeten afblijven maar anderen (grazers) niet, is een vorm van irrationele willekeur, een vorm van discriminatie op basis van louter biologische verschillen die niet relevant zijn. Waarom zouden mensen geen deel mogen uitmaken van het ecosysteem in de Oostvaardersplassen? Waarom zou een paard wel gras mogen eten dat op een stukje grond van die Oostvaardersplassen groeit, maar niet van gras mogen eten dat op een ander stukje grond groeide en door een mens ter beschikking werd gesteld aan dat paard? Zeggen dat gras dat binnen het domein groeit wel mag gegeten worden maar gras dat elders groeit niet, is opnieuw irrationele willekeur. Waarom mag een hert wel bladeren eten die door de wind van elders werden aangevoerd, maar niet bladeren die door een mens werden gebracht?

De willekeur bij het beleid om dieren niet bij te voeren is onhoudbaar. Toch hebben de aanhangers van die milieufilosofie een afkeer voor het bijvoederen. Door dat bijvoederen verhoogt het voedselaanbod en kan de populatie van dieren toenemen totdat die opnieuw sterven van de honger. Maar dat is nu precies wat de natuur elk jaar in de lente doet. Waarom mag het voedselaanbod voor de dieren niet worden verhoogd door mensen die de dieren bijvoederen maar wel door de natuur die opbloeit in de lente? Heeft de natuur het alleenrecht om het voedselaanbod te verhogen? En als een toename van het voedselaanbod geen goed idee is, wat dan met een afname? Als er in de Oostvaardersplassen nog minder eten zou zijn voor de dieren, dan vinden we dat ook erg. Als je gelooft dat zowel het verhogen als het verlagen van het voedselaanbod niet goed zijn, dan geloof je dat het huidige voedselaanbod optimaal is. Hoe kun je dat weten? De natuur in de Oostvaardersplassen heeft nooit de berekening gemaakt wat het optimale voedselaanbod is.

Ten tweede bevat die milieufilosofie een tegenspraak omdat ze net datgene doet wat ze zelf afkeurt. De natuurliefhebbers die deze filosofie aanhangen, vinden waarden zoals ongereptheid, integriteit of natuurlijkheid belangrijk. Contact met de wilde natuur zet volgens hen aan tot bescheidenheid, tot een ontzag voor een buitenmenselijke orde en een bevrijding van onze eigen beperkte opvattingen. Het probleem hierbij is natuurlijk dat die milieufilosofie zelf een eigen opvatting is. Wie vindt ongereptheid of natuurlijkheid belangrijk? Het natuurgebied zelf? Nee, want natuurgebieden hebben niet eens een vermogen om iets te waarderen, laat staan dat ze een abstract begrip zoals natuurlijkheid zouden waarderen. De dieren in het natuurgebied? Nee, die vinden hun welzijn, het eten van voedsel en het vermijden van een hongerdood belangrijk en interesseren zich niet in ongereptheid. Enkel de natuurliefhebbers zelf vinden ongereptheid en natuurlijkheid belangrijk.

De milieufilosofie van die natuurliefhebbers is dus een vorm van egocentrisme waarbij de eigen waarden en voorkeuren voor ongereptheid of natuurlijkheid primeren boven ernstig leed van anderen, in het bijzonder de dieren die lijden in de natuur. Het afblijven van die natuur komt niemand ten goede, behalve de natuurliefhebbers. Het ingrijpen vanuit een zorgplicht komt wel anderen ten goede, namelijk die dieren. Natuurliefhebbers denken dat die zorgplicht het opdringen is van onze eigen wensen en voorkeuren, maar we mogen niet vergeten dat de dieren zelf zorg willen: ze willen voedsel, veiligheid, gezondheid en alle andere dingen die hun welzijn bevorderen. Als we hen die zorg ontzeggen louter omwille van onze voorkeur voor ongereptheid, dan dringen we daarmee onze wensen op aan anderen. Ik heb een voorkeur om dieren te helpen, maar naast mij hebben de dieren zelf ook een voorkeur om geholpen te worden. Ik wil een hoog welzijn voor een paard, en dat paard wil dat ook. Mijn voorkeur is dus allesbehalve egocentrisch of antropocentrisch, want de anderen, de dieren, delen die voorkeur. Dat kan niet gezegd worden van een voorkeur voor ongereptheid.

De Oostvaardersplassen vormen een *failed state*: de natuur die regeert over dat gebied slaagt er niet in het welzijn van haar inwoners, de wilde dieren, te garanderen. Voor de dieren is de natuur in de wintermaanden niets minder dan een despotische dictator die bereid is de eigen bevolking te laten verhongeren. We kunnen niet zeggen dat de natuurlijke processen in de Oostvaardersplassen een beter beleid vormen dan een beleid dat wij kunnen voeren en dat erop gericht is het welzijn van dieren te bevorderen.

## De oplossing

Wat is de oplossing voor het dierenleedprobleem in de Oostvaardersplassen (en bij uitbreiding in andere natuurgebieden)? We kunnen kijken naar oplossingen bij mensenleedproblemen: vroeger was er bij mensen ook veel hongersnood. Toen kwam de groene revolutie met hogere landbouwopbrengsten. Miljoenen mensen hebben hun leven te danken aan die groene revolutie in de landbouw. Op korte termijn kunnen we voor de Oostvaardersplassen hetzelfde doen: de hoeveelheid eten verhogen door bijvoorbeeld het bijvoederen.

Op langere termijn gaat dat bijvoederen niet voldoende zijn, want dan gaat de populatie van grote grazers nog verder toenemen totdat ze opnieuw voorbij de draagkracht van het ecosysteem gaan. Om overpopulatie te vermijden, gaan we de voortplanting van die dieren moeten beperken. De wilde natuur heeft daar een eigen methode voor: roofdieren. Dode dieren zijn inderdaad onvruchtbaar en kunnen zich niet meer voortplanten.

Maar er zijn geen grote roofdieren in de Oostvaardersplassen die de populaties van grote grazers kunnen beperken. Mensen kunnen wel roofdieren vervangen, door de prooidieren dood te schieten. Maar die jacht is ook niet meteen de meest welzijnsbevorderende methode voor de dieren. Niet alleen de vruchtbaarheid maar ook het volledige leven en de volledige autonomie van een dier wordt ontnomen als dat dier wordt gedood.

Opnieuw kunnen we kijken naar de oplossing bij mensen. Hoe werd de voortplanting bij mensen beperkt zodat we niet afstevenden op doemscenario’s van massale hongerdood door overbevolking? Met anticonceptie. Voor wilde dierenpopulaties zijn er veel methoden van anticonceptie waardoor dieren onvruchtbaar worden, zoals chirurgische ingrepen en chemische contraceptie. De meest veelbelovende methode is waarschijnlijk immunocontraceptie: door een vaccinatie wordt het eigen immuunsysteem gestimuleerd om zwangerschap te voorkomen.

De verschillende methoden hebben elk hun voor- en nadelen op vlak van dierenwelzijn en kosteneffectiviteit, waardoor verschillende methoden in verschillende contexten meer of minder geschikt zijn. Alle huidig beschikbare anticonceptiemethoden hebben negatieve bijwerkingen op vlak van gezondheid, sociale interacties en gedrag van de dieren. Ook het jachtgeweer is een vorm van anticonceptie, en de vraag is dus welke methode het diervriendelijkste is.

Mijn persoonlijke inschatting is dat een anticonceptiemethode zoals immunocontraceptie wel diervriendelijker is dan de dodelijke anticonceptiemethode van het jachtgeweer. Een dier doodschieten is wel de meest ingrijpende manier om dat dier onvruchtbaar te maken. Maar zelfs diegenen die een andere inschatting maken en stellen dat bijvoorbeeld immunocontraceptie even slecht is als dodelijke jacht, kunnen best nog voor de niet-dodelijke vormen van anticonceptie kiezen. Hoewel er momenteel nog nadelen qua dierenleed zijn aan de huidige niet-dodelijke anticonceptiemethoden, hebben die methoden nog wel meer speelruimte op vlak van ontwikkelingen naar diervriendelijkere anticonceptie. De jacht kunnen we moeilijk diervriendelijker maken. Maar niet-dodelijke anticonceptie heeft nog wel veel potentieel, mits we voldoende wetenschappelijk onderzoek ernaar doen. Om dat onderzoek te stimuleren, moeten de niet-dodelijke anticonceptiemethoden gebruikt en getest worden. Door het gebruik van niet-dodelijke anticonceptie, zelfs al is die momenteel nog niet zo diervriendelijk, winnen die methoden aan belang, zal er meer onderzoek naar gebeuren en zullen we in de toekomst betere methoden uitvinden en ontwikkelen.

De Oostvaardersplassen waren een experiment om te kijken hoe een ongerepte natuur met grote grazers zich in Nederland kan ontwikkelen. Maar we kunnen beter de Oostvaardersplassen beschouwen als een experimenteerruimte om dierenpopulaties op een zo diervriendelijk mogelijke manier onder controle te houden met bijvoorbeeld anticonceptie. Zo krijgen we de kans om betere (kosteneffectievere, veiligere, diervriendelijkere) anticonceptiemethoden te ontwikkelen die we ook voor andere natuurgebieden kunnen inzetten. Dat onderzoek is cruciaal als we het probleem van dierenleed in de natuur willen aanpakken.