Was het discriminatie?

Opiniestuk in De Standaard (28-07-2026)

Op het einde van haar optreden op de Gentse Feesten riep zangeres Sofie Straat dat “alle witte mannen naar achteren” moesten gaan. Daarop kreeg het gelijkekansencentrum Unia meer dan 300 klachten dat Straat’s uitspraak discriminerend is.

Met haar uitspraak viseerde Straat mensen op basis van hun huidskleur (wit) en geslacht (man). Dat ruikt sterk naar respectievelijk racisme en seksisme, de twee bekendste vormen van discriminatie. Omdat discriminatie moreel gezien bijzonder onverantwoord is, mogen we niet lichtzinnig overgaan tot beschuldigingen van discriminatie. We moeten eerst helder krijgen wat discriminatie precies is.

Velen denken dat discriminatie niet meer is dan een ongelijke in behandeling. De vrouwelijke Straat mocht op het podium staan, de groep van witte mannen mocht dat niet, dus dat zou dan al meteen discriminatie zijn op de Gentse Feesten. Maar men kan niet tegelijk iedereen op het podium toelaten, dus gelijke behandeling is onmogelijk. Zo hebben we de eerste voorwaarde om te spreken van discriminatie: de ongelijke behandeling moet vermijdbaar zijn, gelijke behandeling moet mogelijk zijn.

Is vermijdbare ongelijke behandeling altijd een probleem? Stel dat Straat witte mannen opriep om een stap naar links te zetten, alwaar ze een even goed zicht hebben op het optreden. Als niemand daar bezwaar tegen heeft, dan is die vermijdbare ongelijke behandeling niet problematisch en dus nog geen discriminatie. De tweede voorwaarde van discriminatie: minstens één individu moet de vermijdbare ongelijke behandeling ongewenst vinden en de voorkeur geven aan de gelijke behandeling.

Is ongewenste vermijdbare ongelijke behandeling dan discriminatie? Stel dat Straat de grotere mensen opriep om naar achteren te gaan, zodat de kleinere mensen ook het podium konden zien. Er mag dan wel een grote toeschouwer zijn die dat niet leuk vindt, maar deze ongelijke behandeling had een reden. De keuze van de groep van grotere toeschouwers was gebaseerd op een principe: zoveel mogelijk mensen de mogelijkheid geven om het podium te zien. Mocht Straat daarentegen zwarten en vrouwen oproepen om naar achteren te gaan, dan wordt het wel discriminatie. Waarom? Omdat Straat dan willekeurige groepen van mensen benadeelde.

Willekeur is het cruciale, derde element van discriminatie. Men kan de toeschouwers op vele manieren onderverdelen in vele groepen: op basis van huidskleur, geslacht, leeftijd, taal, overtuiging,… Kiest Straat dan een groep van toeschouwers die worden benadeeld, en die keuze van groep was niet gebaseerd op een regel of principe, dan bevat die keuze willekeur. Kiest ze naar willekeur de kenmerken huidskleur en geslacht, en vervolgens naar willekeur de zwarten en vrouwen, dan kiest ze willekeurige groepen. Niet een regel of principe, maar groepslidmaatschap is dan de basis van de vermijdbare ongewenste ongelijke behandeling.

Discriminatie bestaat dus uit drie elementen: vermijdbare ongewenste willekeur. Begrijpelijk dat discriminatie zo onverantwoord is: als Straat individuen mag benadelen op basis van groepslidmaatschap (bijvoorbeeld witte mannen), dan benadeelt ze naar willekeur individuen, en dan mag iedereen naar willekeur individuen benadelen. Dan zou een witte man Straat mogen benadelen op basis van haar lidmaatschap tot de groep van vrouwen. Dat kan Straat zelf niet willen.

Straat’s uitspraak was dus discriminerend? Niet zo snel. Letterlijk en uit de context genomen, was het duidelijk discriminatie, want de benadeelde witte mannen vormen een willekeurige groep. Maar in de context van Straat’s artistieke activistische optreden, kadert haar uitspraak in een strijd tegen discriminatie. Net zoals ironie geen leugen is, zo is Straat’s provocerende uitspraak geen discriminatie, zoals Unia ook oordeelde.

Deze controverse op de Gentse Feesten werpt het spotlicht op een pijnpunt: binnen de linkse antidiscriminatiebeweging – denk aan de woke identiteitspolitiek – is er een mondige onderstroom die wel degelijk vervalt tot discriminatie in haar strijd tegen discriminatie. Daarmee verliest de linkse antidiscriminatiebeweging geloofwaardigheid, wat in de kaart speelt van extreem rechts. Daarom moeten we waakzaam blijven voor echte vormen van discriminatie binnen de antidiscriminatiebeweging.

Zoals Straten haar optreden provocerend eindigde, wil ik dat hier ook eens doen: de meeste linkse en rechtse activisten, muzikanten, toeschouwers, verontwaardigden en aanklagers eten zelf vlees dat van niet-menselijke dieren komt. Dat is speciesisme of soortisme: discriminatie op basis van biologische soort. We moeten consequent tegen elke echte vorm van discriminatie strijden, dus bij deze: “Alle vleeseters naar achter!”

A proposal for food retail and services: the internal animal welfare feebate

Most consumers value animal welfare. According to most people, the cost of animal suffering in the production of animal-based food, is huge. In monetary terms, the suffering of most broiler chickens would correspond to 8000 euros per kilogram of chicken meat. This external cost of animal suffering is much higher than the external costs of e.g. environmental impacts, public health risks or climate change. Of course, an animal welfare levy of 8000 euros per kilogram chicken meat would immediately wipe out the entire meat production sector, and would not be politically feasible. There is a related but much more feasible proposal for the food retail and services sectors (supermarkets, restaurants,…), that is likely to have a wide support: an internal animal welfare feebate.

A feebate is a combination of a fee and a rebate. In the proposal, the fee is an animal welfare levy or tax on products that involve animal suffering, such as meat, and the rebate is a subsidy for animal-free (plant-based) alternatives. An internal feebate means that the feebate is applied not by a government at the national level, but internally by a food retail or service business at the company level. Supermarkets or restaurants sell animal products at a price higher than the production costs and use the extra revenue to cover the losses of selling plant-based meat alternatives at a price below the production costs.

In more detail, the most feasible proposal consists of a 2 to 3 euro per kilogram levy on products from animals smaller than a pig (in particular chicken meat, eggs, fish and shrimp), and a subsidy on the best (tastiest, healthiest) plant-based meat alternatives (in particular plant-based chicken fillet and nuggets), with a subsidy cap such that the meat alternatives do not become cheaper than their untaxed animal-based counterparts (i.e. the price of the plant-based alternatives cannot fall below the current, baseline price of chicken meat).

This proposal should be feasible, because:

• according to a survey (in Belgium), the majority of people are willing to pay a 3 eur/kg animal welfare levy on meat,
• according to large blind taste tests, a majority of consumers think that some plant-based chicken(less) fillet and nuggets taste at least as good as their animal-based counterparts (chicken fillet and chicken nuggets),
• most of the subsidized plant-based chicken meat alternatives have a similar or better nutritional value than chicken meat: they contain essential protein, minerals and vitamins as in chicken meat, and additionally contain more healthy fibres than chicken meat),
• according to a rough calculation (see addendum below), the revenue from a 2€/kg welfare levy on chicken meat can probably finance a subsidy for plant-based fillet and nuggets such that those plant-based products can be sold at the current price of (untaxed) chicken meat, which means that consumers keep the option to buy a product that is at least as tasty, healthy and cheap as current chicken meat,
• the feebate can be applied at the level of a company and doesn’t require a new tax law, nor extra governmental administration and control,
• retailers that already sell plant-based chicken alternatives don’t have to go searching for other producers or new products,
• only the animal products that have by far the highest welfare footprints (i.e. the most animal suffering) are taxed,
• the feebate has additional environmental benefits (plant-based meat alternatives have a lower environmental footprint than animal-based counterparts) and public health benefits (plant-based meat alternatives do not increase the risk of infectious zoonotic diseases), such that the feebate fits within corporate social responsibility and Environmental, Social and Governance (ESG) policy,
• the subsidy cap ensures that the system is stable (without the cap, the price of subsidized plant-based alternatives may become zero, consumers may completely shift towards the free plant-based alternatives, the animal-based products market may completely collapse and hence there will no longer be any tax revenues to finance the subsidy).

With this proposal, the quantity of chicken meat could decrease with about a quarter. As most farmed animal suffering is due to the suffering of chickens, this proposal could potentially decrease farmed animal suffering with more than 20%.

Addendum

In case the mathematical expressions are not visible: see the pdf.

To measure the economic impact of a feebate on chicken meat, we can start with a consumer’s utility function with a constant elasticity of substitution (CES):

with

•  the consumed quantity of meat, in particular chicken fillet,
•  the consumed quantity of plant-based meat alternatives, in particular chicken(less) fillet,
•  the elasticity of substitution (due to lack of estimates in the economics literature, I assume this parameter to be equal to 2 for ease of calculations),
•  the price elasticity of demand (assumed to be equal to -0,7, according to a systematic review),
•  and  the non-monetary preferences for resp. chicken meat and alternatives, representing taste preferences, food culture, cooking habits and familiarity.

The current prices for chicken fillet and alternatives are respectively  and  eur/kg (according to average retail prices of animal-based and plant-based chicken fillet in Belgium, such as the plant-based fillets of The Vegetarian Butcher and Vivera that scored highest on the NECTAR taste test).

Introduce an animal welfare tax  on animal-based meat that finances a subsidy  for plant-based alternatives, such that the new equilibrium prices become

and

As the subsidy is financed by the tax, we have the budget constraint:

Here,  and  are the equilibrium quantities of chicken fillet and plant-based alternatives in the presence of a tax. In the absence of a tax, we can use volume units such that  for simplicity. As in the current market (without a feebate), plant-based fillet covers around 1% of the market for fillet, I assume . With these values, and the equation

the non-monetary preferences can be calculated to be  and . This means that apart from price, consumers have a 15 times higher preference for animal-based chicken fillet than plant-based fillet.

To calculate how much chicken meat is reduced due to the feebate, we can express the equilibrium quantity as

with

the aggregated price index in the feebate system and  the aggregated price index without the feebate. This equilibrium quantity has two factors. The first factor (with the price elasticity of demand ) represents the total market shrinkage effect (i.e. a decrease in the total consumption of animal-based and plant-based fillet due to an increase in aggregate price). The second factor (with the elasticity of substitution ) represents the market shift effect (from animal-based fillet to plant-based fillet) due to a change in prices.

There are two operational phases:

• the budget-balanced phase whereby the tax revenue matches the total subsidy payout,
• the fiscal surplus phase, when the tax revenue is higher than the total subsidy.

The threshold between the two phases lies at a tax rate of 1,17 eur/kg.

In the fiscal surplus phase, the excess tax revenue can be used to subsidize the price of other plant-based alternatives of animal products. The table below summarizes the results.

Tax rate (eur/kg)	Chicken fillet price (eur)	Alternative plant-based fillet price (eur)	Chicken fillet quantity bought relative to baseline	System phase
0	9	23	100%	Baseline (no policy)
0,5	9,5	16,2	95%	Budget balanced
1,17	10,17	9	87%	Cap threshold
2	11	9	79%	Fiscal surplus
3	12	9	70%	Fiscal surplus

At a tax rate of 2 eur/kg, the quantity of chicken fillet decreases with 21% and the plant-based fillet price equals the baseline chicken fillet price.

Note that in this example, the plant-based alternative (fillet that tastes as least as good as chicken fillet) has a very high baseline price: 250% times the price of chicken fillet. Even with such a large price gap between the animal-based and plant-based products, a relatively moderate tax rate of 2 eur/kg could drop the price of the subsidized alternative to the baseline (untaxed) price of the animal product.

When the elasticity of substitution becomes higher than 2,5, or the current market share of plant-based fillet would be higher than 2%, the threshold tax rate would be above 3 eur/kg. In that case, a tax rate below 3 eur/kg would not suffice to drop the price of the plant-based product to the baseline price of the animal product. As both the prices of the animal product and its plant-based alternative are higher than the untaxed price of the animal product, consumers are no longer able to by a product that is as cheap as the current animal product.

Effective petitions (July 2026)

Below are seven high impact petitions that you can sign. Each petition deals with a problem that is at least 10 times as big, 10 times as easy to mitigate or solve and 10 times as neglected as the problems dealt in most other petitions. That makes these petitions at least 1000 times as effective or impactful as most other petitions. In other words: signing one of them is equivalent to signing more than 1000 average, common petitions.

1. Demand an international AI treaty
2. Say no to superintelligent AI
3. Demand responsible AI development
4. Demand EU support for precision fermentation and cultivated meat in the Biotech Act
5. Demand an end to cruelly-bred Frankenchickens
6. Increase legal protections for farmed fish at the time of killing
7. Ban octopus farming

The arbitrariness detector

The arbitrariness detector is an online tool that helps you make choices that avoid problematic, irrational or unwanted types of arbitrariness. The tool is a quiz with 11 questions. Each question represents a case of a person who makes a choice, whereby you have to answer how many arbitrary elements are present in that person’s choice.

The welfare impactor

The welfare impactor is an online tool that helps you make important decisions based on your reflections on the welfare of humans and animals. The tool is a survey with around ten questions, and takes only a few minutes to complete. The questions aim to make you consciously consider your values and what you eat.

Why there are at least four sexes instead of two, or why sex is a double spectrum

People believe that sex is binary: a human is either male or female. Others reply that sex is a spectrum, with a continuum of intersex conditions. Here I present a logical argument that if one wants to define sex in such a way that it is the least likely to be a spectrum, and if one requires that every human has a unique sex, then there are exactly four sexes. And I argue that if one wants to redefine sex to avoid some unwanted implications, still requiring that every human has a unique sex, then there is a double spectrum of sexes.

To avoid a spectrum, we can start with the most binary aspect of sexual reproduction: the fact that for all sexually reproducing organisms (plants, animals), there are two types of gametes: the large egg cell and the small sperm cell. There is no third gamete type, and neither are there intersex spegg cells. Humans that produce egg cells are called female, and humans that produce sperm cells are called male. Hence, the most binary definition of the sex of an organism is the type(s) of gametes that the organism can produce.

However, if there are two gamete types, there are four possibilities for the sex of an organism: (1) the body does not produce gametes, (2) the body produces only sperm cells, (3) the body produces only egg cells, and (4) the body produces both sperm cells and egg cells.

The second and third options correspond to male (M) and female (F) respectively. To avoid confusion, these two sexes can be called pure sexes, defined as sexes that are characterized by exactly one gamete type. However, not all humans can be assigned a pure sex. There are humans who do not produce any gametes (for example a person with 45X gonadal agenesis and both Turner syndrome and MRKH syndrome), humans who have two different types of gonades (ovary and testicle), and humans who produce both eggs (or rather egg follicles) and sperm (for example a person with true hermaphroditism or ovotesticular DSD and both oogenesis and spermatogenesis).  

A colour analogy makes clear that there are four sexes. Suppose you are in a room with two light bulbs. the first emits red light at 700 nanometer wavelength, the second emits blue at 400 nm wavelength. In this room, colour is binary, which means there are exactly two pure colours that correspond with light waves that have unique wavelengths (for the physicists: assume you can’t move in that room, so there is no doppler shift effect). Hence, there is no rainbow colour spectrum: there are no colours with intermediate wavelengths (no orange, yellow,…). Suppose everything in the room is painted white, which means they reflect all light. With these two pure colours, one could create four colours on the wall of the room: black, red, blue and purple. These correspond to the four possible combinations: (1) the light bulbs do not emit light and hence the walls are black, (2) the red bulb emits only red light and hence the wall looks red, (3) the blue bulb emits only blue light, and (4) both light bulbs emit red and blue light, in which case the walls look purple.

The picture below shows four surfaces corresponding to the four possible colours. The horizontal direction corresponds with the absence or presence of blue, the vertical with the absence or presence of red.

The analogy is clear, unambiguous and exact: sex corresponds to colour, pure sex corresponds to pure colour, the body of an organism corresponds to the room and its walls, male sex corresponds to red colour, female sex corresponds to blue colour, gonads correspond to light bulbs, gametes correspond to light waves, and gamete production corresponds to light emission.

We can extend analogy even further: biological sex corresponds to the physical colour, whereas psychological gender corresponds with subjective colour experience. There are optical colour illusions in which people tend to see objects at colours that do not correspond with the actual wavelengths of the emitted light waves. Similarly, there are transgender people who psychologically do not identify themselves with their biological sex.

Note that black and purple are not pure colours. They are combinations of pure colours, which we can call mixed colours. Black is the empty combination: no pure colours. Purple is the full combination: both red and blue. Black does not have a wavelength, purple has two wavelengths (400 nm and 700 nm). With two pure colours, we can logically create four mixed colours. This is a mathematical fact. More generally, with N pure colours one could create 2^N mixed colours.

People call black and purple ‘colours’, even though they are not pure colours. If we allow that people call black and purple ‘colours’, we should also allow that someone calls neuter (gametelessness) and hermaphroditism sexes. Hence, there are four sexes: two pure sexes (male and female) and two mixed sexes (neuter and hermaphrodite). Calling black and purple colours has the advantage that all surfaces (in the rooms with two light bulbs) can be said to have colours. Similarly, calling neuter and hermaphroditism sexes has the advantage that all sexually reproducing organisms can be said to have a sex. A definition of sex in which people with mixed sexes have a sex, is complete, whereas a definition of sex in which only pure sexes (male and female) are sexes, is incomplete, because there are people who do not have a sex.

A problem with the above definition of sex, based on the production of gametes, is that people change sex. For example, when a boy becomes an adult, he changes from a mixed sex (gametelessness) to a pure sex (male). At menopause, a person transitions from woman to gametelessness (after menopause, that person no longer has mature eggs). A surgically castrated man switches from a pure sex (male) to a mixed sex (gametelessness). Most people would say that before puberty or after castration, that person remains male, and after menopause, that person remains female.

We can adapt the definition of sex to respect this preference to keep calling people by their pure sex. Instead of producing gametes, one can refer to the development of gonads. A castrated man remains male, because he developed male gonads (testicles). There are two development pathways: the Müllerian results in the development of female gonads, and the Wolffian which results in the development of male gonads. Then there are again four possibilities: no development pathway was followed, only the Müllerian was followed, only the Wolffian was followed, and both were followed.

So we can redefine the sex of an organism as the combination of development pathways for gonads that were followed in the development of the organism. However, by redefining sex based on development pathways, one introduces a double spectrum, because the two pathways can be followed to several degrees. Again the colour analogy is useful here. The picture below shows a square with a double spectrum: from no blue to a lot of blue and from no red to a lot of red. These are not spectra of pure colours (like the rainbow), but they are spectra nonetheless, because they are a continuum of qualities that blend into one another without strict dividing lines. Each point in the square is a different colour that represents a sex.

In the abovementioned example of 45X gonadal agenesis, no pathway was followed at all. This corresponds to full black in the lower-left corner of the picture. That person cannot be assigned a pure sex (not on the basis of gonads, because these are absent, not on the basis of chromosomes, because one X chromosome is not the female pair XX nor the male pair XY). In the example of the true hermaphrodite, both pathways were (almost fully) completed, which corresponds to purple in the upper-right corner.

Conclusion: it is possible to define sex in such a way that there is no sex spectrum and every human can be assigned a unique sex. With that definition, there are exactly four sexes (of which two are pure sexes). However, according to that definition, many people change sex (through puberty, menopause, castration). It is possible to redefine sex such that people keep their original or pure sex, but that introduces a double spectrum of sexes. In any case, by any definition of sex, there are at least four sexes.

Addendum: changing biological sex is possible

With the biological definition of sex, it is possible that a human transitions from one pure sex to the other, e.g. from male to female. Take the abovementioned case of a human with ovotesticular hermaphroditism and both oogenesis and spermatogeneisis). The produced egg follicles were immature (due to the testosterone), whereas the sperm was mature (and even fertilized an egg, resulting in a healthy embryo). As that person has mature sperm and immature egg follicles, he is just a little more male than female, according to the biological definition of sex based on gametes. That person therefore falls under the male sex. But it is possible to perform surgical castration of the testicles (and removal of the testical tissue in the internal ovotestis, to make it an ovary). After castration, that person no longer has testicles and sperm and can no longer produce sperm. But she has produced egg follicles in an ovary. A person that has at least one ovary that produces egg follicles, and has no testicles, is more female than male and hence is female according to the biological definition of sex. Hence, with castration, that person would transition from biological male to biological female.

The Moral Theory of Everything

Let us derive the moral theory that includes every valid thing (principle, law, value) in normative ethics.

Welfare as the only valid intrinsic value

The validity of an intrinsic value depends on the anti-arbitrariness principle, which says that we have to avoid all avoidable unwanted arbitrariness. There are many possible intrinsic values (e.g. biodiversity, welfare,…). It is not possible to respect all those values, because there are too many of them. Hence, from the large set of all possible intrinsic values, one has to select a subset of values that can be consistently respected. This selection should avoid unwanted arbitrariness. To avoid arbitrariness, we have to formulate a selection rule that allows us to select the subset of valid intrinsic values. The selection rule is: pick a value when that value is always valued by the value-holder. Such a value is a valid intrinsic value. Using another selection rule, or using no selection rule at all (i.e. arbitrarily selecting intrinsic values), is always unwanted by at least one individual who does not value the selected value. Hence, other selection rules, or arbitrariness, cannot give us valid intrinsic values, because they involve avoidable unwanted arbitrariness.

Consider ecocentric values, such as biodiversity, integrity, stability or naturalness of an ecosystem. The ecosystem itself is not capable of experiencing the loss of those values, and does not have a subjective preference for those values. Ecosystems do not care about their biodiversity or integrity. Therefore, those ecocentric values are not valid intrinsic values. The same goes for aesthetic values such as beauty (a work of art is not able to care about beauty) and communal and communitarian values (a group of individuals is not an entity that is able to value something).

Consider on the other hand a pathocentric value, namely the welfare of a sentient being. The welfare of a sentient being at a specific moment (or shortest time interval that the sentient being can experience) in a specific situation measures how strongly that being subjectively prefers that situation at that moment, i.e. how it feels about the situation overall. Welfare measures how good a situation is for an individual, according to that individual. That overall preference is the composition of everything that the individual consciously or unconsciously prefers at that moment. Subjective preferences are preferences that can be experienced consciously, where consciousness refers to ‘what it’s like’. A conscious or sentient being knows what it’s like to have a preference. Hence, only sentient beings are capable of experiencing and valuing their own welfare. This welfare is a valid intrinsic value, because there is always someone, namely the sentient being itself, who values its welfare. By definition of a sentient being and the condition that a valid intrinsic value is always valued by the value-holder, welfare is the only valid intrinsic value.

The welfare of a sentient being in a situation is positive when it prefers that situation over a situation where that sentient being does not exist and all other sentient beings keep their welfare levels (i.e. all else equal). It is negative when the sentient being prefers the situation where it does not exist and all else is equal.

Interpersonally comparing welfare

No objective method is known yet to compare the welfare levels of different individuals. For the time being, the best procedure to compare welfare, goes as follows. Take a representative group of moral agents who are able to estimate (using science and empathy) the welfare of others. Those moral agents consider the welfare of a momentaneous mind of a sentient being in a given situation (i.e. its preference in the shortest time interval that can be experienced by that individual) as well as the highest welfare that any momentaneous mind could possibly experience in any of the possible situations that one could choose (i.e. the strongest preference experienced by a momentaneous mind in its most preferred situation). The relative welfare of a sentient being at that moment in time in that situation, as estimated by one of the moral agents, is the best estimate of the actual welfare of that individual according to that moral agent, divided by the best estimate of the maximum achievable welfare of any individual according to that moral agent. As it is a ratio of welfare values, the units of relative welfare are dimensionless, which makes relative welfare interpersonally comparable. Henceforth, the momentaneous mind of a sentient being shall be called an individual for short, and ‘everyone’ will refer to all momentaneous minds of all sentient beings that exist in the past, present and future of the situation.

As there are many moral agents in the representative group, to avoid unwanted arbitrariness, one can take the average of their relative welfare estimates, averaged over all moral agents in the group. Hence, the interpersonally comparable welfare of an individual is the average of the relative welfare levels of that individual as estimated by the moral agents in that representative group. This procedure to derive the interpersonally comparable welfare is the most valid one, because it avoids all avoidable unwanted arbitrariness: no moral agents are arbitrarily excluded from that representative group, all sentient beings can consistently want that procedure, and any further unwanted arbitrariness is unavoidable. Therefore, this interpersonally comparable welfare is the most objective and valid measure of the welfare of an individual.

For more on the interpersonal comparison of welfare, see “Interpersonal welfare comparisons and the veil of ignorance.”

Aggregating welfare

The moral theory of everything uses an aggregate of intrinsic values (the welfare of individuals) to find the best situation. The best situation is the one that has the highest value of this aggregate welfare. Three conditions determine the validity if the chosen aggregate. First, one should avoid all avoidable unwanted arbitrariness in choosing the aggregate function of welfare. Second, the aggregate should be sensitive to Pareto improvements in someone’s welfare (at least when this condition does not lead to inconsistencies): one situation is always better than another situation that has the same population, when in the first situation at least someone has a higher welfare and no-one has a lower welfare than in the second situation. Third, aggregate welfare should be as closely linked to the individually experienced welfare of the sentient beings.

Due to the interpersonal comparability of welfare (on a common cardinal scale), it is possible to aggregate the interpersonal comparable welfare (henceforth ‘welfare’ for short). To avoid avoidable unwanted arbitrariness, the welfare of each individual, should be equally weighted in the aggregate.

One possibility is taking the product of welfare over all individuals, but as soon as one individual has a zero welfare, the product becomes zero as well. As in this case the aggregate welfare is no longer sensitive to the welfare values and welfare improvements of the other sentient beings, the Pareto condition will be violated.

Another possibility is taking an expression that includes the sum of a function of everyone’s welfare. According to prioritarian welfarism that prefers a more equal distribution of welfare by giving priority to the worst-off, one takes the sum of a concave function of welfare. But a sentient being directly experiences its welfare and hence does not experience that concave transformation of its welfare. As the aggregate welfare should be as closely linked to the individually experienced welfare of the sentient beings in order to be valid, taking such function of welfare in the aggregate welfare is not allowed. The only permissible function is the identity function.

The same goes for average welfarism, where the aggregate is the average of the welfare of each individual. This average equals the sum of all welfare values divided by the total number of individuals who exist, existed in the past and will exist in the future of the given situation. But no sentient being experiences its welfare being divided by the number of individuals.

And the same goes for critical level welfarism, where the aggregate is the sum of everyone’s relative welfare, where relative welfare is the welfare minus a constant critical level. The aggregate becomes the sum of everyone’s welfare minus a term (the number of individuals times the critical level). That extra term is an intrinsic (dis)value, but it is not valid because no-one experiences and values that extra term.

The only remaining valid aggregate is simply the sum of everyone’s welfare (where everyone means all momentaneous minds of all sentient beings).

Demandingness

Maximizing the sum of everyone’s welfare, as recommended by the moral theory of total welfarism (classical utilitarianism), is highly demanding. It requires large sacrifices of individuals, because individuals have to consider the welfare of everyone else. If all individuals would experience the total welfare (i.e. the sum of their welfare), the individuals would simply prefer to maximize that total welfare. But no-one experiences the sum of everyone’s welfare. An individual’s welfare is a valid intrinsic value, but as no-one experiences total welfare, total welfare is not a valid intrinsic value itself. The only reason to assign moral value to the total welfare, was to avoid unwanted arbitrariness. It would be arbitrary to pick one individual and only consider its welfare, and such arbitrariness is unwanted by the other individuals whose welfare does not count.

As total welfare is not a valid intrinsic value, we are allowed to put constraints on it, or modify it, in a way that does not introduce unwanted arbitrariness. Consider a case of personal sacrifice: one individual can save the lives of several others, at a personal cost (e.g. death). As total welfare would increase, total welfarism dictates that one should sacrifice oneself. A sacrifice means that the individual has to do or undergo something against its will. Of course, the individual can only be sacrificed if that individual exists. If the individual did not exist, the other people could not be saved by that individual. Perhaps there are other individuals who could do the sacrifice and save the people. Consider the group of all individuals who can sacrifice themselves. Then the existence of that group is necessary in order for the people to be saved.  

To avoid the sacrificial duties demanded by total welfarism, we can put a constraint on the maximization of total welfare: we should choose the situation that maximizes total welfare, whereby the group of individuals who do or could increase the total welfare (for example by saving many more lives than their own group) by decreasing the total welfare of their own group (i.e. sacrificing at least someone of the group), does not have to exist.

This constraint on total welfarism corresponds with a libertarian deontological ethic that assumes everyone has a deontological right not to be used as a means for someone else’s ends against one’s will. An individual is (1) used as a means (2) against its will, when (1) its existence is necessary to obtain the goal and (2) its welfare decreases.

This right can easily be granted to everything in the universe, including non-sentient objects: those objects do not have a subjective will and hence their deontological right cannot be violated. Only for sentient beings does this right become non-trivial: their deontological right can be violated.

With this deontological right or mere-means principle, many other principles in deontological ethics can be derived: doing versus allowing, negative versus positive duties, partiality in imperfect duties,… (see here for an academic paper on the unification of deontological principles).

The deontological right does not have to be absolute or infinite: it may be possible that when a huge amount of welfare is at stake, we are allowed to use sentient beings as a means against their will. The deontological right may be finite in strength. That strength has an inverse relationship to the demandingness of the moral theory: the stronger the deontological right, the less demanding the moral theory becomes.

With a non-absolute or finite deontological right, we can formulate the constraint as: “whereby the group of individuals who do or could increase the total welfare at most a bit further by decreasing the total welfare of their own group, do not have to exist.” If the “a bit” is small, the deontological right becomes weak. In the limit of “at most nothing”, there is no deontological right and we arrive at maximally demanding pure total welfarism. In the other limit of “at most an infinite amount”, the deontological right becomes infinitely strong and we arrive at a minimally demanding pure libertarian deontological ethic.

For more on avoiding the demandingness of total welfarism, see “Mild welfarism: avoiding the demandingness of total(itarian) welfarism.”

Person-affecting condition

Another problem of total welfarism, which relates to the idea that no-one experiences the total welfare, is that one situation can be worse than another, even if it is not worse for anyone who exists in that situation. An extreme example is the very repugnant conclusion in population ethics: a situation where a group of people are extremely happy is worse (according to total welfarism) than a situation where those people are extremely miserable and a huge number of extra people exist who have lives barely worth living. The latter situation has a higher total welfare, due to the huge number of extra individuals with a slight positive welfare.

To make the moral theory a bit more in line with what individuals prefer and experience, we can introduce a person-affecting restriction: a situation can be improved only if the improvement benefits an actual person who exists in that situation. With such a restriction, the very repugnant conclusion is avoided.

One version of a welfarist theory that respects the person-affecting restriction, is actualism: when choosing the best situation, only the welfare of the individuals who actually exist, existed and will exist in the chosen situation matters. However, in its naïve version, this theory entails some contradictions or paradoxes. It may be possible that, when choosing between situations A, B and C, situation B has the highest welfare of all the individuals who actually exist in A, and C has the lowest welfare of all the individuals who actually exist in A.. So B is preferred over A. But once B is chosen, the group of individuals who actually exist might change. Situation B might have a different population than situation A. As a result, it might be possible that situation C is better than B according to the individuals who exist in B. In other words: once the best situation (B) is chosen, another situation (C) becomes better and should be chosen. And this third situation C might be worse than A according to the individuals that exist in A. This is a so called dynamic inconsistency: choosing the best option turns that option in an inferior option.

We can refine the actualist theory to make it consistent. In case of an inconsistency, one is not allowed to switch to a situation that has a higher total welfare by adding extra individuals. Bringing extra people into existence is not allowed as a means to increase total welfare, when this results in the choice of a situation that is worse for the people who exist or will exist in the initial situation. Or in other words, we add a restriction to total welfarism: we should choose the situation that maximizes total welfare, whereby those individuals who could increase the total welfare further by decreasing the total welfare of the group of individuals who do exist, do not exist.

As with the deontological right, this restriction does not have to be absolute. We can say that if total welfare increases a lot, it is permissible to switch to that welfare maximizing situation, even if it is at the cost of a small decrease of total welfare of the group of individuals who exist in the initial, suboptimal situation. Hence, instead of ‘further’, we add ‘at most a bit further’.

For more on population ethical theories such as actualism, see “Population ethics and the veil of ignorance.”

Full formulation of the moral theory of everything

Aggregating welfare by taking the sum of each individual’s welfare, adding a rights based restriction of deontological ethics in order to avoid demandingness, and adding a person-affecting restriction of population ethics in order to avoid repugnant conclusions, gives us the moral theory of everything. In its full formulation, it states:

Choose the option that maximizes the expected total welfare (the sum of each individual’s strength of preference for that option, summed over all individuals who ever exist in that option and weighted by their probability of existence), whereby

1. the group of individuals who could increase the total welfare at most a bit further by decreasing the total welfare of the complementary group of individuals who do or will exist, do not exist, and
2. the group of individuals who do or could increase the total welfare at most a bit further by decreasing the total welfare of their own group, does not have to exist.

Notice a weak symmetry between the first, actualist population ethical restriction and the second, libertarian deontological restriction.

This theory has two free parameters: “a bit” in the first restriction and “a bit” in the second restriction. To avoid unwanted arbitrariness, moral agents have to decide democratically how much “a bit” is in specific choices that they face. In particular, moral agents who understand the situation and are able to reflect impartially (e.g. behind a ‘veil of ignorance’), can give their personal best quantitative estimate of “a bit” for the specific situation. The median value of the estimates can be chosen as the value that has most democratic support (according to the median voter theorem).

One may face situations where the two conditions cannot be fully met, i.e. where it is not possible to have no-one existing who could increase the total welfare at most a bit further by decreasing the total welfare of the group of individuals who do exist, or to have no group of individuals who do increase the total welfare at most a bit further by decreasing the total welfare of their own group. Suppose, for example, that a group of individuals are (ab)used against their will as a means to increase total welfare a bit, and it is possible to avoid that (ab)use by using a smaller group of individuals against their will. The above formulation does not tell us whether it is good to prevent the larger (ab)use by (ab)using the smaller group.

Hence, another formulation that is applicable to situations where the two conditions cannot be fully met, reads:

Choose the option that maximizes the expected total welfare (the sum of each individual’s strength of preference for that option, summed over all individuals who ever exist in that option and weighted by their probability of existence), whereby

1. the group of individuals who could increase the total welfare at most a bit further by decreasing the total welfare of the complementary group of individuals who do or will exist, and who have to exist in order to do so, is as small as possible, and
2. the group of individuals who do increase the total welfare at most a bit further by decreasing the total welfare of their own group, and who have to exist in order to do so, is as small as possible.

A third version, also applicable to situations where the two conditions cannot be fully met, takes into consideration the total decrease of the total welfare of the group of individuals who lose welfare:

Choose the option that maximizes the expected total welfare (the sum of each individual’s strength of preference for that option, summed over all individuals who ever exist in that option and weighted by their probability of existence), whereby

1. the group of individuals who could increase the total welfare at most a bit further by decreasing the total welfare of the complementary group of individuals who do or will exist, and who have to exist in order to do so, is such that the total decrease in welfare of the complementary group is minimized, and
2. the group of individuals who do increase the total welfare at most a bit further by decreasing the total welfare of their own group, and who have to exist in order to do so, is such that the total decrease in welfare of their own group is minimized.

For more on this formulation of the theory of everything, see “The standard model and formalism of normative ethics.”

Why only conscious preferences matter

Plants, generative AI models and thermostats have preferences or goals, but they (probably) do not have conscious experiences. Their preferences are (probably) unconscious. But in my moral theory (called mild welfarism), only conscious preferences matter. A conscious preference is a preference (value or goal) that can be consciously experienced by a conscious (sentient) being. Although just a moment ago you may not have been consciously aware of your preference to stay alive, you could have been made aware of that preference, for example when you were in danger and you felt fear, or when you now reflect on that preference by reading this sentence. Hence, your preference to stay alive is now and was a moment ago a conscious preference.

The reason why preferences matter is straightforward: if you prefer a moral theory according to which preferences do not matter, your preference for that moral theory cannot matter either. But why should we only take into consideration conscious preferences (and not unconscious preferences) in our moral deliberations?

The theory of mild welfarism starts with the premise that only welfare matters. By definition, the welfare of a conscious, sentient being in a situation or outcome measures that individual’s strength of preference for that situation or outcome. In other words, welfare measures how good that situation is according to the individual itself. Hence, welfare is tightly linked to preferences. But an individual can only measure the strength of its preferences when it is consciously aware of its preferences.

The ability to pay attention is crucial: a preference only matters when there is someone (a sentient being) who can pay attention to that preference. And the ability to pay attention is the basis of consciousness, according to Michael Graziano’s Attention Schema Theory (AST) of consciousness. According to that theory, consciousness is the brain’s simplified, schematic description of its own data-processing focus. To manage its own limited processing power, the brain uses attention to focus on specific signals. Signals can be perceptions or memories, but also goals or preferences. The brain builds an internal map or schema of that attention process in order to control its own internal focus. This attention schema is what we experience as awareness. We feel like we have conscious, subjective awareness because our brains are constantly building a model of our own attention.

The strength of a preference measures how strongly the entity tends to pay attention to the preference. A preference is a signal (in particular information about a goal function), and a strong preference is a signal that is (or tends to be) strongly amplified in order to gain or attract attention when the preference is at stake. Your preference to stay alive is strong, because when your live is at stake in a dangerous situation, the perception of the danger, the fear and the preference to stay alive all grab your attention. The information that staying alive is one of your goals, gets amplified. Without an attention mechanism, all preferences of the unconscious entity have zero strength, as with complete indifference. In the moral calculation, they count as zero.

In summary: a preference is only relevant in our moral considerations when the entity that has that preference is able to care about that preference, by being able to pay attention to that preference. In order to pay attention, such an entity needs to have an attention control mechanism or attention schema. Such a mechanism automatically and unavoidably generates a consciousness. That is why only conscious preferences matter. For unconscious entities, their preferences have zero strength and hence zero moral relevance.

Wat is een walvis waard en wat is het gewicht van een garnaal op de morele weegschaal?

Opiniestuk in De Standaard (04-05-2026)

Eén geredde bultrug toont hoe onbetrouwbaar onze morele radar is

Het was ontroerend mooi om te zien: bultrugwalvis Timmy die na een reddingsoperatie terug vrij rondzwom in de open zee, nadat hij eind maart in het ondiepe water van de Noord-Duitse kuststreek strandde. Als dierenactivist kreeg ik dezelfde kriebels als twintig jaar geleden, toen ik met Sea Shepherd in Antarctica streed tegen de walvisjacht. We konden een vijfhonderdtal walvissen een gruwelijke dood besparen en zagen de bultruggen rond ons schip uit het water springen.

Als moraalfilosoof ben ik ook blij om te zien dat onze kring van medeleven zich uitbreidt tot voorbij de mensen. We voelen niet enkel medeleven met mensen, maar ook meer en meer met niet-menselijke dieren. Onze morele radar wordt sterker en krijgt een steeds groter bereik. Lang geleden waren enkel onze familie en stamgenoten belangrijk. Dan werden meer mensen zichtbaar op onze morele radar, tot we midden vorige eeuw de universele verklaring van de rechten van de mens formuleerden. En nu leveren we grote inspanningen om een walvis te redden.

Maar ik ben ook econoom. En dan vraag ik me af: was die riskante reddingsoperatie niet te duur? Die operatie zou zo’n half miljoen euro gekost hebben. Daarmee is ze waarschijnlijk de duurste reddingsoperatie ooit voor een individueel dier. Een pak meer dan de duizend euro dierenartskosten die ik enkele maanden geleden betaalde voor het redden van mijn hond die vergif had gegeten. In vergelijking met mensen is het dan weer niet zo duur: voor het redden van een mensenleven zijn we als samenleving al gauw bereid om tien keer meer (tot tien miljoen euro) te betalen.

Wat als we het detectievermogen van onze morele radar nog een boost geven, zodat naast de walvis ook andere dieren – bijvoorbeeld garnalen – zichtbaar worden? Experten komen meer en meer tot het oordeel dat ook garnalen bewuste, welzijnsgevoelige dieren zijn. Dus zouden we ook garnalen op onze radar zien verschijnen. Dan worden we overspoeld door een golf van dierenleed. Gekweekte garnalen kennen veel miserie: hun ogen worden vaak (zonder verdoving) afgesneden, ze worden ziek door de slechte waterkwaliteit, krijgen stress en verwondingen van te hoge dichtheden, en kennen een langzame doodstrijd door verstikking of bevriezing. Het gaat niet over één garnaal Timmy die zulke dingen meemaakt, maar over een half biljoen garnalen per jaar.

Nu is er een organisatie, het Shrimp Welfare Project, die voor een bedrag van slechts één euro de levens van een duizendtal garnalen sterk kan verbeteren. Misschien is een garnaal niet zo welzijnsgevoelig als een walvis, maar een half miljoen euro voor een walvis tegenover 0,1 eurocent voor een garnaal, dat is toch wel een groot verschil. Er zijn veel psychologische mechanismen in het spel die deze kloof verklaren: schaalverwaarlozing, empathische verlamming, het identificeerbaar-slachtoffereffect, het charismatische soortvooroordeel,… Daarom is onze morele radar niet zo betrouwbaar.

De vroegtijdige dood van een uitgehongerde aangespoelde walvis is een verlies van welzijn. Als dierenwelzijnseconoom ging ik op zoek naar de goedkoopste ‘reddingsoperaties’, de kosteneffectiefste manieren om een gelijkaardig verlies van welzijn bij dieren te vermijden. Wat kun je dan best doen? Ten eerste: eet minder producten van gekweekte dieren kleiner dan een varken. Vervang vaker kippenvlees, vis en garnalen door diervrije, plantaardige alternatieven. Ofwel: doneer aan het dierenwelzijnsfonds van Effectief Geven. Dat is voorzichtig geschat tien miljoen keer goedkoper dan de reddingsoperatie van Timmy de walvis.

Effectief altruïsme als hulpmiddel om rechtvaardige duurzaamheid te integreren in het economie-onderwijs

Het klassieke economieonderwijs vertrekt van een nauwe definitie van economie, zijnde de wetenschap die bestudeert hoe consumenten, bedrijven en overheden keuzes maken om met schaarse middelen hun eigen behoeften zo veel mogelijk te bevredigen. Centraal in deze klassieke (of neoklassieke) economie staat het kringloopmodel van consumenten en producenten: gezinnen consumeren producten (goederen en diensten) geleverd door bedrijven die voor de productie gebruik maken van productiefactoren (arbeid, kapitaal) geleverd door de gezinnen.

De didactische meerwaarde van dit kringloopmodel is dat het de leerlingen aanzet tot systeemdenken: de leerlingen leren de markteconomie, zijnde de interacties tussen producenten en consumenten, zien als een systeem met interagerende componenten.[1] Het nadeel van dit model, en van de nauwe definitie van klassieke economie, is dat de focus sterk komt te liggen op korte-termijn vervulling van zelfzuchtige behoeften. De gezinnen of consumenten in de kringloop worden gezien als asociale, individualistische, zelfzuchtige ‘homo oeconomici’ die streven naar maximale bevrediging van hun eigen consumptiebehoeften, de bedrijven of producenten worden gezien als commerciële organisaties die streven naar een maximale financiële bedrijfswinst. En de overheid, de derde speler in de nauwe definitie van economie, krijgt dan als taak de economische groei te bevorderen, waarbij economische groei eenzijdig gemeten wordt aan de hand van een toenemend Bruto Binnenlands Product (BBP). Dit BBP wordt in de klassieke economie (als wetenschap) voorgedragen als cruciale indicator om de toestand van de economie (als maatschappelijk systeem) te bepalen.

Deze focus op consumentistische behoeften van mensen, commerciële winsten van bedrijven en economische groeistimulansen van overheden heeft als gevolg dat de economie (als systeem) verantwoordelijk wordt gesteld voor sociale onrechtvaardigheid en milieuproblemen. Als tegenreactie kwam de duurzame-ontwikkelingseconomie (een verzamelnaam voor sterk overlappende denkstromingen en concepten zoals ecologische economie, regeneratieve economie, circulaire economie en ingebedde economie). Duurzame ontwikkeling wordt gedefinieerd als ontwikkeling die aansluit op de behoeften van het heden zonder de mogelijkheden van toekomstige generaties om in hun eigen behoeften te voorzien in gevaar te brengen.[2]

Waar bedrijven volgens de klassieke economie slechts één bottom line hebben, namelijk maximale winst, zo hebben bedrijven volgens de duurzame-ontwikkelingseconomie een triple bottom line van people, planet, profit.[3] Naast hun winststreven (profit) moeten bedrijven ook zorgen voor sociaal rechtvaardige omstandigheden voor mensen (people) en voor ecologisch duurzame voorwaarden voor de planeet en de toekomstige generaties (planet).

Volgens de duurzame-ontwikkelingseconomie moeten de drie P’s op harmonieuze wijze samengevoegd worden, maar ze laat in het midden hoe zoiets effectief moet gebeuren. De ecologische economie, een stroming binnen de duurzame-ontwikkelingseconomie, gaat daarentegen wel expliciet prioriteren. Eerst moet de P van planet vervuld worden: de economie (als maatschappelijk systeem) mag niet de ecologische grens, de draagkracht van de aarde, overschrijden. Dan komt de P van people: de economische welvaart mag niet op een sociaal onrechtvaardige manier verdeeld worden. Tot slot de P van profit: kijken of er nog wat efficiëntiewinst te boeken valt. In de analogie van planeet aarde als een schip: eerst moet de capaciteit of het maximale laadvermogen vastgelegd worden, dan moet het schip onderverdeeld worden in kajuiten waarbij er geen te grote verschillen mogen zijn tussen de kajuiten, en pas als laatste mogen we ons bezighouden met de inrichting van de kajuiten. Het respecteren van de draagkracht van het schip is het belangrijkste, want anders zinkt het schip. Dat elke passagier een kajuit heeft, komt op de tweede plaats. Hoe mooi de kajuiten zijn, is een laatste zorg.

Waar in de klassieke economie het kringloopmodel centraal staat, zo is in de duurzame-ontwikkelingseconomie het donutmodel centraal komen te staan.[4] De economie (als systeem) moet zich situeren binnen twee concentrische cirkels die een donutvorm hebben. De binnenste cirkel vormt het sociaal rechtvaardige fundament voor de people: ieder mens moet voldoende eten, drinken, inkomen, gezondheid, energie, mobiliteit, huisvesting, onderwijs, politieke inspraak, sociaal contact en gelijke kansen hebben. De buitenste cirkel vormt het ecologisch duurzame plafond voor de planet: de economie moet binnen de door ecologen vastgestelde planetaire grenzen blijven. Binnen die twee concentrische cirkels mogen economen dan nog op zoek gaan naar maximale profit (of prosperity, dat naast bedrijfswinst ook maatschappelijke winst bevat).

Een eerste didactische meerwaarde van het donutmodel in het economie-onderwijs, is dat het systeemdenken wordt versterkt doordat meer componenten van een systeem onder de aandacht vallen. Het kringloopmodel van de klassieke economie geeft enkel de circulaire geldstroom weer. Dat impliceert dat het model enkel kijkt naar de componenten van een systeem waartussen geld stroomt, zijnde de marktcomponenten bestaande uit consumenten en producenten (kopers en verkopers). In de ecologische economie kijkt men ook naar de energie- en materiaalstromen, en die stromen niet enkel tussen consumenten en bedrijven, maar ook tussen deze marktcomponenten en een derde component: de omgeving, het milieu, de planeet. Die omgeving is een ecologisch systeem, vandaar de term ‘ecologische economie’. De economie is ingebed in een ecosysteem (de aarde) dat grenzen kent, vandaar de term ‘ingebedde economie’. En niet enkel de geldstroom maar ook de materiaalstroom moet zoveel mogelijk circulair ontworpen worden, vandaar de term ‘circulaire economie’.

Een tweede didactische meerwaarde van het donutmodel is een versterking van het langetermijndenken. Het uitbreiden van het systeemdenken, door het opnemen van het milieu in het globale systeem, biedt meer kansen om het langetermijndenken te bevorderen. Veel milieuproblemen, zoals klimaatverandering, hebben namelijk als kenmerk dat ze een grote impact hebben op de langere termijn. Om welvaart en welzijn op lange termijn veilig te stellen, mogen we niet de planetaire grenzen overschrijden.

Toch heeft het donutmodel, en meer algemeen de alternatieve (heterodoxe) economische stromingen zoals de ecologische economie, haar nadelen.

1. Belangrijke onderwerpen en problemen blijven onderbelicht. Net zoals het kringloopmodel is het donutmodel een vereenvoudiging van de realiteit, waardoor belangrijke elementen over het hoofd dreigen gezien te worden. De economische donut creëert een focus op twee cirkels. De cirkel van de planetaire grenzen doet uitschijnen dat enkel het overschrijden van die grenzen een risico vormt voor welvaart en welzijn op lange termijn. Maar er zijn andere, niet-ecologische bedreigingen voor de mensheid. Denk aan de ontplooiing van superkrachtige maar gevaarlijke artificiële intelligentie (misaligned AI) of een catastrofale pandemie door een nieuw kunstmatig gecreëerd supervirus. In de Sustainable Development Goals (SDGs) van de Verenigde Naties wordt niets gezegd over het verminderen van risico’s op ‘misaligned AI’ en ‘engineered pandemics’, twee bedreigingen die misschien wel ernstiger zijn dan alle milieuproblemen samen.[5] De binnenste cirkel spreekt expliciet over sociale fundamenten voor mensen, waarbij er dus geen aandacht is voor het welzijn van niet-menselijke voelende wezens. Daardoor wordt onder andere en voornamelijk het dierenwelzijn verwaarloosd. In de  SDGs wordt bijvoorbeeld niets gezegd over het verminderen van het dierenleed in de veeteelt of in de natuur. Het donutmodel en de SDGs focussen op ecologische duurzaamheid en sociale rechtvaardigheid, maar duurzaamheid is meer dan ecologische duurzaamheid en rechtvaardigheid is meer dan sociale rechtvaardigheid.
2. Er is te weinig aandacht voor prioritering en effectiviteit. Als de economie ons iets leert, is dat we niet alles kunnen krijgen, omdat middelen schaars zijn. Er zijn vaak afwegingen of trade-offs te maken. Het donutmodel zegt niet hoe we zo doeltreffend mogelijk een economisch systeem in die donut kunnen bereiken en welke planetaire grenzen of sociale fundamenten daarbij het eerst aan bod moeten komen. Er zijn twaalf sociale fundamenten en negen planetaire grenzen, en de concentrische cirkels insinueren dat die allemaal even belangrijk zijn. Ook bij de SDGs is er geen prioritering gemaakt, noch van de 17 verschillende doelen onderling, noch van de maatregelen om een specifiek doel te bereiken. Misschien kunnen we sommige doelen gemakkelijker bereiken dan andere, misschien zijn sommige doelen waardevoller dan andere, misschien zijn sommige maatregelen doeltreffender dan andere, maar daar wordt te weinig over gezegd. Dan lijkt het sneller een alles-of-niets kwestie te worden. Als we niet prioriteren, gaan we veel tegelijk proberen, en dat is niet zo doeltreffend.
3. De framing van pluralisme in stromingen kan (maar hoeft niet noodzakelijk) de effectieve integratie van rechtvaardige duurzaamheid in het economiecurriculum bemoeilijken. De donuteconomie wordt gepresenteerd als een alternatief voor de klassieke economie. Het voor de hand liggende voorstel is om dan naast het huidige curriculum over de klassieke economie, aparte lessen te voorzien over alternatieve economische stromingen en denkkaders, zoals de ecologische economie. De thema’s rechtvaardigheid en duurzaamheid worden dan in het curriculum gebracht aan de hand van extra lessen (bijvoorbeeld uitgewerkte lespakketten). Naast de verplichte uren klassieke economie krijgen leerlingen dan in (vaak slechts een beperkt aantal) afzonderlijke, aanvullende lessen iets te leren over rechtvaardigheid en duurzaamheid in de economie. Het eerste probleem hierbij is dat leerkrachten economie zich vaak in tijdsnood zien en dus menen geen tijd te hebben om die extra lessen over alternatieve stromingen te geven. Werken met aanvullende lespakketten is dus niet noodzakelijk de effectiefste manier om de thema’s rechtvaardigheid en duurzaamheid te integreren in het economiecurriculum. Het tweede probleem is dat leerlingen dan te horen krijgen dat er een pluraliteit aan visies, modellen en denkkaders is, maar dat ze met die kennis niet zo gemakkelijk aan de slag kunnen. Door het tijdgebrek worden de thema’s rechtvaardigheid en duurzaamheid dan vaak beperkt uitgewerkt aan de hand van vereenvoudigde modellen (zoals de donut), abstracte venndiagrammen met ambigue betekenissen (zoals de drie P’s) of lijsten van gewenste doelen (zoals de SDGs), terwijl de leerlingen niets te leren krijgen over de effectiefste, concrete maatregelen om rechtvaardigheid en duurzaamheid te bevorderen, noch over methoden om die effectiefste maatregelen te vinden.

Waar de alternatieve duurzame-ontwikkelingseconomie wijst op de beperkingen van de klassieke economie, zo kan het effectief altruïsme (EA) wijzen op de beperkingen van de duurzame-ontwikkelingseconomie. De bovenstaande drie nadelen van het donutmodel kunnen tegelijk worden aangepakt vanuit het effectief altruïsme.

Effectief altruïsme is het gebruik van rationeel-kritisch denken en wetenschappelijk bewijs om de wereld zo sterk mogelijk te verbeteren. Het altruïsme verwijst naar het doel, het verbeteren van de wereld, en dat is iets voor de ethiek. In het onderwijs kan dit altruïsme aan bod komen in de vakken filosofie, zedenleer of levensbeschouwing. EA neemt geen vaststaand standpunt in wat het doel precies is. Pluralistische doelen zijn mogelijk: het bevorderen van het totale welzijn op aarde, het redden van zoveel mogelijk levens, het minimaliseren van het risico dat het (intelligent of welzijnsgevoelig) leven op aarde wordt uitgeroeid,… Ook elk van de SDGs kan onder de doelen van het effectief altruïsme vallen. De mondiale EA-beweging bestaat ruwweg uit drie strekkingen, die drie doelen centraal stellen: menselijke ontwikkeling (het bestrijden van armoede en bevorderen van de volksgezondheid), dierenwelzijn (het bestrijden van dierenleed) en een veilige lange-termijn toekomst (het verminderen van de kans op extreem catastrofale rampen die het potentieel van toekomstig intelligent voelend leven teniet doen). De eerste strekking komt overeen met de doelen van sociale rechtvaardigheid en menselijk welzijn op korte termijn. De derde strekking baseert zich op de filosofie van het langetermijnisme (longtermism)[6] en focust door dat expliciete langetermijndenken dus op het doel van duurzaamheid, maar dan veel breder opgevat dan ecologische duurzaamheid.

Dit palet aan belangrijkste doelen is breder dan enkel de doelen sociale rechtvaardigheid en ecologische duurzaamheid of de SDGs. Hierin komt EA tegemoet aan de bovenvermelde eerste beperking van het donutmodel. Binnen EA staan effectiviteit en prioriteren centraal, waardoor vanzelfsprekend aan de tweede beperking tegemoet gekomen wordt.

Het altruïsme in effectief altruïsme verwijst naar de doelen, de morele waarden. Dat is iets voor de (moraal)filosofie. Het effectieve in effectief altruïsme verwijst daarentegen naar de middelen, en dat is iets voor de economie. Het effectief altruïsme baseert zich daarom op waardeneutrale economie, hier gedefinieerd als de wetenschap van de optimale inzet van schaarse middelen, rekening houdend met menselijk gedrag. Deze definitie is breder dan de klassieke, omdat ze zich niet expliciet beperkt tot ‘eigen behoeften’, ‘consumenten’ en ‘bedrijven’. Naast eigen behoeften kan er oog zijn voor altruïstische behoeften, naast consumenten kan er oog zijn voor burgers, kinderen en dieren, naast bedrijven kan er oog zijn voor goede doelen en non-profits. Omdat de definitie geen beperkingen oplegt die verwijzen naar doelen (zoals zelfzuchtige behoeftenvervulling of winstmaximalisatie), is ze waardeneutraler dan de klassieke definitie. Consumptiebehoeftenbevrediging en bedrijfswinst zijn dus geen expliciete doelen volgens deze waardeneutrale notie van economie. De economische wetenschap is volgens deze definitie net zoals de natuurwetenschap waardeneutraal omdat ze geen uitspraak doet over de doelen, enkel over de middelen.

Omdat de economie zich bezig houdt met effectiviteit en optimaliseren, leent het effectief altruïsme zich sterk voor het economie-onderwijs. In haar zoektocht naar de effectiefste maatregelen om de wereld te verbeteren, gebruikt EA veel concepten in de klassieke economie. Die concepten, zoals marginaal nut, prijselasticiteit, opportuniteitskost, afnemende meeropbrengst, comparatieve voordelen, schaalvoordelen, prijsmechanismen en kosten-batenanalyse, worden dan niet gebruikt met als doel maximaal financieel rendement of bedrijfswinst te realiseren, zoals in de klassieke economie, maar om maximaal sociaal rendement of maatschappelijke winst te realiseren.

Er zit een zekere ironie achter dit gebruik van concepten uit de klassieke economie. De klassieke economie (als maatschappelijk systeem) kwam net onder vuur te liggen omdat ze verantwoordelijk geacht werd voor de grote rechtvaardigheids- en duurzaamheidsproblemen. Maar de kennis van traditioneel economische concepten laat wel toe om de doeltreffendste maatregelen te vinden om die grote problemen het effectiefst aan te pakken.

Dit gebruik van concepten uit de klassieke economie wil tevens zeggen dat aan de derde beperking van de alternatieve economie tegemoet gekomen wordt: de thema’s rechtvaardigheid en duurzaamheid kunnen op een directe wijze geïntegreerd worden in de vele lessen over de klassieke economie. Kennis van bijvoorbeeld prijselasticiteiten is niet enkel relevant voor bedrijfseconomen die uit zijn op maximale bedrijfswinst, maar ook voor wereldverbeteraars zoals klimaatactivisten die uit zijn op maximale duurzaamheid. Prijselasticiteiten hebben namelijk een invloed op de effectiviteit van klimaatmaatregelen zoals overschakelen op groene stroom, het invoeren van een CO2-heffing of desinvestering uit fossiele energie. Zo kan de economieleerkracht in haar les over prijselasticiteiten het hebben over effectief klimaatbeleid. Een thema zoals dierenleed kan dan weer aan bod komen in bijvoorbeeld de les over externaliteiten, omdat dierenleed in de veeteelt kan gezien worden als een negatieve externaliteit.

Dergelijke integratie van rechtvaardige duurzaamheid in de economielessen is effectief omwille van twee redenen. Ten eerste vereist het minder extra tijd van leerkrachten en leerlingen, want aparte lessen over bijvoorbeeld de donuteconomie zijn dan niet nodig. Ten tweede leren leerlingen rechtstreeks over de effectiefste aanpak van de belangrijkste rechtvaardigheids- en duurzaamheidsproblemen.

Het effectief altruïsme laat toe om thema’s rechtvaardigheid en duurzaamheid op een efficiënte, natuurlijke, niet-vergezochte wijze te integreren in de lessen economie. Integratie via de weg van alternatieve economische stromingen is omslachtiger. De klassieke economie (als systeem) mag dan wel een belangrijke oorzaak van milieuproblemen zijn, maar het komt kunstmatig over als men omwille van deze reden over het klimaat begint in bijvoorbeeld de les over prijselasticiteiten. Dat is zoals het thema vrede koste wat kost willen integreren in een les natuurkunde, omdat natuurkundigen de atoombom hebben uitgevonden. De thema’s rechtvaardigheid en duurzaamheid, maar ook vrede, komen veel beter tot hun recht in de lessen economie, niet omdat de klassieke economie (als maatschappelijk systeem) schuldig is aan onrecht, milieuvervuiling of oorlog, maar omdat veel methoden en concepten in de klassieke economie (als wetenschap) zich volgens het effectief altruïsme goed lenen voor het onderzoek naar de doeltreffendste maatregelen om rechtvaardigheid, duurzaamheid en vrede te bevorderen.[7] Het belang van het concept prijselasticiteit voor effectief klimaatbeleid is daarom een betere reden om het klimaat aan te halen in de les over prijselasticiteiten.

Samengevat kan effectief altruïsme een doeltreffend hulpmiddel zijn om de thema’s rechtvaardigheid en duurzaamheid te integreren in het economie-onderwijs, op een manier waardoor de leerlingen de meest doeltreffende keuzes kunnen maken om de economie te verduurzamen.

---

[1] De (markt)economie als maatschappelijk systeem is niet te verwarren met de economie als wetenschappelijke discipline. Voor beide betekenissen wordt dezelfde term gebruikt. De gebruikte betekenis is af te leiden uit de context of zal expliciet meegegeven worden.

[2] Brundtland Commission (1987). Our Common Future. Oxford University Press.

[3] John Elkington (1998). Cannibals with Forks: The Triple Bottom Line of 21st Century Business. Capstone.

[4] Raworth, K. (2018). Doughnut economics: Seven ways to think like a 21st century economist. Chelsea Green Publishing.

[5] Ord, T. (2020). The precipice: Existential risk and the future of humanity. Hachette UK.

[6] MacAskill, W. (2022). What We Owe The Future. Simon and Schuster.

[7] Zie bv. https://80000hours.org/career-reviews/economics-phd/

https://forum.effectivealtruism.org/posts/dia3NcGCqLXhWmsaX/an-introduction-to-global-priorities-research-for-economists

Klik om toegang te krijgen tot GPI-Economics-Research-Agenda-Version-1-November-2024.pdf